ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ (ਦਵਿਜ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਹਤਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੱਕ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਚੰਗੀਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਭਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਟਾ ਘੋਲ ਕੇ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਧ ਸਮਝ ਕੇ ਪੀ ਲਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਆਟਾ-ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੱਚਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਕੌਰਵਿਆ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਚਪਨ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ 'ਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਲਾਜ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ—ਕੰਘਣੇ ਡਰੋਣ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਧਨ ਨਹੀਂ ਕਮਾ ਸਕਦਾ! ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਟਾ-ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਿਆ…। ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕੰਬ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਕੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਪੁਰਾਣੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸੌਮਕੀ ਦੇ ਪਾਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ—ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਤਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੀ ਮਿਤਰਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਡ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਪੁਰਾਣਾ ਦੋਸਤ ਬਣ ਕੇ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ ਜਾਣ,” ਤੇ ਡ੍ਰੁਪਦ ਕੋਲ ਦੋਸਤੀ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਗਿਆ। ਡ੍ਰੁਪਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜਨਬੀ ਵਾਂਗ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰੀ ਸੋਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਿਲਕੁਲ ਢੁੱਕਵੀਂ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹਾਂ’, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਕਦੇ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ; ਅਣਪੜ੍ਹਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਜਿਸ ਕੋਲ ਰਥ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਰਥਵਾਨ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ।” “ਦੋਸਤੀ ਸਦਾ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਿਚੋਂ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਕਦੇ ਅਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।” “ਇੱਥੇ ਇੱਛਾ ਉਸ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਫੜ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਬਣਾਈ ਸੀ।” “ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਵਿਜ, ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਕਦੇ ਲੋੜ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਗਰੀਬ ਅਮੀਰ ਦਾ, ਅਣਪੜ੍ਹਿਆ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ।” “ਕਾਇਰ ਬਹਾਦੁਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਦੋਸਤੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੰਨੀ। ਦੋਸਤੀ ਮੰਦ-ਭਾਗਿਆਂ, ਧਨ ਗਵਾ ਚੁੱਕਿਆਂ, ਤੇ ਅਣਪੜ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਣਪੜ੍ਹਿਆ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਥ-ਰਹਿਤ ਰਥਵਾਨ ਦਾ ਮਿੱਤਰ।” “ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਦੋਸਤੀ ਕਦੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।” “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਤ ਲਈ ਖਾਣਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਡ੍ਰੁਪਦ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂ। ਮੈਂ ਕੁਰੂਆਂ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਆਪਣੇ ਕਾਬਲ ਤੇ ਧਰਮੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ; ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਐਸਾ ਧਨੁਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਟੁੱਟ ਨਾ ਸਕੇ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰ ਮਿਲਣ; ਤੂੰ ਕੁਰੁਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣ। ਸਾਰੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਧਨ, ਇਹ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੇਰੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਮੰਨ ਲੈ। ਤੂੰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਰਤਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆਇਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਡ੍ਰੋਣ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਗੇਤੜਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਜੇ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਰਹੇਗਾ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹੇਗਾ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੰਗ ਕੇ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਐਸਾ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਨੇ ਡ੍ਰੋਣ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ— ਕ੍ਰਿਪਾ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਸਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਤੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਤੇ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾ। ਫਿਰ ਡ੍ਰੋਣ, ਜੋ ਭੀਸ਼ਮ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ, ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ। ਜਦ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਘਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਰ ਡ੍ਰੋਣ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ—ਕੌਰਵ, ਪਾਂਡਵ ਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਸਭ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਡ੍ਰੋਣ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ ਆਖੀਆਂ— “ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਏ ਹੋ, ਹੁਣ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵੋ—ਹੁਣ ਆਖੋ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤੋ!