ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਕੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਅੰਗੂਠੀ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਬੁਲਾਇਆ। ਤੀਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਗੂਠੀ ਨੂੰ ਤੀਰ ਦੇ ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਬਿਨਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਅੰਗੂਠੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਨਿਕਾਲੀ ਸੀ, ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਅੰਗੂਠੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਕਲਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਕਿਸ ਦੇ ਹੋ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।’’ ‘‘ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼!’’ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਭੀਸ਼ਮ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਜ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ ਹੀ ਹਨ। ਸੋਚਿਆ, ‘‘ਇਹ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ।’’ ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਖੁਦ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਕੇ ਲਿਆਇਆ। ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਨੇ ਹੁਨਰਮੰਦੀ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਕੋਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰ ਅਗ્નਿਵੇਸ਼ਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਹਥਿਆਰ-ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਕਈ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੰਘਾਏ। ਉਥੇ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੁਵਰਾਜ ਯਜ੍ਞਸੇਨ ਵੀ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖਣ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਸੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਮਨ ਭਾਵਣੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ: ‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਂਚਾਲਯ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਅਭਿੇਕ ਕਰੇਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਕसम ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਅੱਧਾ ਰਾਜ ਤੁਹਾਡੇ ਭੋਗ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਸੁਖ, ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੇਰੀ ਆਰਾਮਦਾਇਕਤਾ—ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣਗੇ।’ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ। ਪਰ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਇਕ ਅਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਸ਼ਾਰਦਵਤੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਿਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਮ, ਯਜ੍ਞ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਗੌਤਮੀ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਅਸ਼੍ਵਥਾਮਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਤੱਬ ਭੀਮ ਵਰਗੇ ਤੇ ਤੇਜ ਸੂਰਜ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ, ਭਰਦਵਾਜ, ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ। ਪਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼੍ਵਥਾਮਨ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਰੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਕਰ ਗਈ। ਸੋਚਿਆ, ‘‘ਦੁਇਜ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਿਆਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।’’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੁੰਮਿਆ। ਸ਼ੁੱਧ, ਧਰਮਯੁਕਤ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਲੱਭਿਆ ਪਰ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਟਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਆ; ਉਹ ਆਟਾ-ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਬੱਚਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਉਹ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਤੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਭੁਲੇਖੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਇਆ; ਸੋਚਿਆ, ‘‘ਕਮਜ਼ੋਰ ਦ੍ਰੋਣ ਤੇ ਲਾਹਨਤ, ਜੋ ਜਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਨ ਨਹੀਂ ਕਮਾ ਸਕਿਆ!’’ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ, ਆਟਾ-ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਤੇ ਸੋਚਦਾ, ‘ਮੈਂ ਵੀ ਦੁੱਧ ਪੀ ਲਿਆ’? ਇਹ ਗੱਲਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਕੰਬ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ। ਉੱਪਰੋਂ, ਮੈਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਕੇ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਪੁਰਾਣੀ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੌਮਕੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜ ਅਭਿੇਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ‘ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ,’ ਤੇ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤ੍ਰ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਪੁਰਾਣੀ ਮਿੱਠੀ ਯਾਦ ਤੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਦ੍ਰੁਪਦ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਾਣਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਬਣ ਕੇ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਜਾਣ,‘‘ ਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਜਿਵੇਂ ਜੋੜੀ। ਪਰ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅਜਨਬੀ ਵਾਂਗ ਹੱਸਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੇਰੀ ਸਮਝ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।’’ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜਦ ਤੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੁਇਜ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸੰਬੰਧ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਸਮੇਂ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਸੀ; ਗਿਆਨਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਰਥ ਦੇ ਰਥੀ ਦਾ। ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਸਦੀਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇੱਥੇ ਲਾਲਚ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਨਾਂ ਫੜ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਹੇ ਦੁਇਜੋਤਮ, ਸਾਡੀ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਕਦੇ ਲੋੜ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਗਰੀਬ ਅਮੀਰ ਦਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮੂਰਖ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ। ਡਰਪੋਕ ਨਾਂ ਵੀਰ ਦਾ ਮਿੱਤ੍ਰ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰਬਲੀ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਐਸਿਆਂ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਕਦੇ ਐਸਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਮੂਰਖਾਂ, ਧਨਹੀਣਾਂ ਤੇ ਜੋ ਧਨ ਗਵਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਰਥ ਵਾਲਾ ਰਥੀ ਦਾ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤ੍ਰ ਦ੍ਰੁਪਦ ਨਾਲ ਹੋਈ ਘਟਨਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।