ਪਾਂਡੁ ਦੇ ਪੂਤ੍ਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੈਵਿਕ ਗਾਇਕ—all ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਪਾਂਡੁ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਏ। ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਾਂਡੁ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਟਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਡੁਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਵੀਰਾਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁੰਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਿਤਾ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ, "ਹਾਏ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਹਾਏ ਰਾਜਨ, ਮਾਦ੍ਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ..." ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੀ ਭਾਗ ਦੀ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਪਾਂਡੁ ਜੀ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਜੁੜਵਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਦੇ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੁਣ ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ।" "ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਖਮਈ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ। ਅਜਮੀਢਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਰਗ ਜਾਵੋਗੇ। ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡੋਗੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਦਿਓ, ਰਾਜਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਾਦ੍ਰੀ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਢਹਿ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਲੋਂ ਘਾਇਲ ਹੋਈ ਹਰਣੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਪਾਂਡੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, "ਹਾਏ ਪਿਤਾ, ਅਸੀਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ! ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ!" "ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ, ਅਸੀਂ ਬੱਚੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗੇ? ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਅਸਹਾਇ ਹਾਂ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵੇਖੋ: ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬਦਨਸੀਬ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਅਸੀਂ ਪਾਂਡਵ ਵੱਡੀ ਬੇਕਸਮੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਾਂ।" "ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਰਾਜਨ? ਸਾਨੂੰ ਮਿਹਰ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਰਾਜਨ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਤੁਸੀਂ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਆਏ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਾਣਾ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਿਹੜੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਤਿੰਨ ਲਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਫਲ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭੀਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।" "ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਾਂਡੁ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਸਾਇਆ; ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਰਾਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁਬਾਰਾ, ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਤੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਪਾਂਡੁ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਵਸਾਇਆ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੰਕਰ, ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।" "ਅਸੀਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਹੜਾ ਮਹਾਨ ਫਲ, ਜਿਵੇਂ ਸੇਵਾ ਆਦਿ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ; ਨਾਹ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੋ ਯਮ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਭੀਮ) ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ; ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਮਾਦ੍ਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗੀ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਤੂੰ ਉਠ, ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀਰ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਵਾਂਗੀ।" "ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜੋ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਵੱਡੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ। ਇਹ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਾਂ ਯਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ?" "ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਹੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ; ਨਾਹ ਮੇਰੀ ਮੱਤ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਨਾਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਜੇ ਕਰਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਅਧਰਮ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਰਤਾਵਾਂਗੀ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗੀ, ਜਦ ਉਹ ਯਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਲੋਕ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਵੀ... ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਕੇ ਸਾੜ ਦੇਣਾ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਾਣੀ, ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੀ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁੰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕੁੰਤੀ ਤੇ ਮਾਦ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਢਾੜਸ ਦਿੱਤੀ। "ਹੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰੋ; ਅਸੀਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗੇ।" "ਜਦ ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ ਅਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਲਾਲਚੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕੁੰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਕੁੰਤਿਭੋਜ ਹਨ; ਮਾਦ੍ਰੀ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਸ਼ਲਯਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਰਥੀ ਹੈ।