ਕੁੰਤਲ ਨੇ ਮਾਦਰੀ ਨੂੰ ਤਾਨ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਦਰੀ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਤੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਸੀ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਦਿੱਤਾ? ਜਦ ਤੂੰ ਉਥੇ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਹੇ ਬਾਹਲੀਕਾ ਦੀ ਧੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ, ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਦ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਨੀਂ ਰੁਕਿਆ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੁੰਤੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਤਨਿਕ ਵੀ ਹਿਲੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਾਦਰੀ ਨੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਪਾਂਡੂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਸਯਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਜਾਇਆ ਤੇ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਚੁੱਕ ਲਿਆ। "ਆਓ, ਮਹਾਨਾਰੀ," ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਦਰੀ ਨੇ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਡੂ ਕੋਲ ਲਿਆਇਆ। ਕੁੰਤੀ ਉੱਠੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਗ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਏ ਹੋਏ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਮਾਦਰੀ ਵੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਰੋ ਪਈ। ਇਸ ਦਰਦ-ਭਰੇ ਸਮੇਂ, ਪਾਂਡਵ ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਂਡੂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਦੁਖ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। "ਹਾਏ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚਲੇ ਗਏ? ਹਾਏ ਰਾਜਨ, ਮਾਦਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ...?" ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਦਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਰੀ ਕਿਸਮਤ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਪਾਂਡੂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮ, ਅਰਜੁਨ ਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਖੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ। ਅਜਮੀਢਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਆਈ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਦੇਵੋ, ਰਾਜਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ, ਪਾਂਡਵ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ, ਅਸੀਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ, ਪਿਤਾ! ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ!" "ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ, ਅਸੀਂ ਬੱਚੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗੇ? ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵੇਖੋ: ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਦੁਖੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਮੌਤ ਤੇ ਰਾਜ ਖੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਪਾਂਡਵ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਰਾਜਨ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਸਾਡੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ।" "ਤੁਸੀਂ ਵੱਡਾ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖੁਦ ਖਾਣਾ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਜਿਹੜੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਫਲ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਜਾਵੋ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਭੀਮ ਨੇ ਵੀ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। "ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਮੁੜ ਵਸਾਇਆ; ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਰਾਜ ਮੁੜ ਖੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਇਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।" "ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਫਲ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਭੋਗੇ; ਨਾ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਦੋ ਯਮ (ਸਾਹੋ-ਭਾਈ) ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ—ਮਾਦਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਤੂੰ ਉੱਠ, ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ। ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀਰ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜੋ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੀ ਵਧੂ, ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ। ਇਹ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਯਮ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ?