ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਡੋਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੱਕਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਸਦਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਚੱਕਰ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹਿਸਾਬ ਹੈ—ਤਿੰਨਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ, ਤਿੰਨਤੀਹ ਸੌ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਤੀਹ ਦੇਵਤਾ। ਅਕਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਦਭਾਨੁ, ਨੇਤ੍ਰ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਰਿਚੀਕ, ਅਰਕ, ਭਾਨੁ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਵੀ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਭ੍ਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਭਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਭਰਾਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ: ਦਸ਼ਜਯੋਤੀ, ਸ਼ਤਜਯੋਤੀ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਜਯੋਤੀ। ਦਸ਼ਜਯੋਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ; ਸ਼ਤਜਯੋਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋਏ। ਸਹਸ੍ਰਜਯੋਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੁਰੁ, ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਯਯਾਤਿ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ-ਰਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ, ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸ, ਤਿੰਨ ਗੁਪਤ ਤੱਤ, ਵੇਦ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋਗ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਾ-ਰਸ਼ੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਆਚਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਹਾ-ਰਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਧਾਵ, ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਬਿਆਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ। ਰਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੋਵੇਂ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਾਠ ਮਨੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਸਤਿਕਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਰਚਰ ਵਾਸੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਤਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ, ਸਦਾ-ਵੈਦ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਪ੍ਰਾਚਾਰਸ਼ਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਾਂਗੇਯਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ—ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਵੈਪਾਇਨ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕੌਰਵ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਪਾਂਡੂ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਦਾ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਤਪ ਲਈ ਪਰਤ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਵਧੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਹਾ-ਰਸ਼ੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਜਨਮੇਜਯਾ ਨੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਸਿਖਾਇਆ। ਫਿਰ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਇਆ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਬੁਧਿ, ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਰਸ਼ੀ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸਚਾਈ, ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੀਆਂ ਉਪਕਥਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਚਤਮ ਭਾਰਤ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੁਣਯ ਕਥਾ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਸੰਹਿਤਾ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀ; ਉਪਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਸ਼ੀ ਨੇ ਪਚਾਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਆਇਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਸੰਖੇਪ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਘਟਨਾ-ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਰਚ ਕੇ, ਦਵੈਪਾਇਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦਵੈਪਾਇਨ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪ ਆਇਆ। ਮਹਾ-ਰਸ਼ੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਆਸਨ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਉੱਚਤਮ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੈਠਾ; ਤੇ ਉਸ ਆਸਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਸੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਬੈਠਾ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਸੇ ਨਾਲ, ਆਸਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਹ, ਵੱਡੀ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਭਾਗਵਤ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਵਿ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੇਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਿਵਸਥਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ। ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਲਯ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਿੰਨfold ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ। ਵਯ, ਮੌਤ, ਡਰ, ਰੋਗ, ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਨਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਨਿਰਣੇ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ। ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਚਨਾ, ਤਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਚੰਦ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾ-ਰਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਤਪ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਭਾਰਤ, ਦਿਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਵੰਸ਼ਾਂ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।