ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਹੋ?” ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਆਸ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਕਦੇ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਣਹੋਣੀ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਵੰਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈਂ।” ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਖੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਅੱਖ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਗੁਆਉਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਗੁਆਉਣ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗਿ ਹੋਤ੍ਰ, ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਯੱਗ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਅਗਾਂਹ ਛੇਵੀਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਰ-ਰਿਣ ਮੁਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਚਾਨਣ ਹਨ। ਤੂੰ ਬੜਾ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।” ਜਦੋਂ ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਚਿੰਤਾ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਰਥੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਦਾ ਮੂਹਰਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਆ ਗਿਆ। ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਸਚ ਦੱਸ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?” ਰਥੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਮਛਵਾਰੇ ਦੀ ਧੀ ਉੱਤੇ ਹੈ।” ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਪਰ ਮਛਵਾਰੇ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣੇ। ਮਹਾਰਾਜ ਇਹ ਵਚਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮਛਵਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮਵਾਨ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੀ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਚਛੈਹ੍ਸ਼੍ਰਵਾਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਛਵਾਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਕੁੜੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਮਛਵਾਰੇ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਕੁੜੀ ਲਈ ਰਾਜਸੀ ਦਹਿਜ਼ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਰਾਜਾ ਬਣੇ। ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀ ਕਹਾਂ?” ਮਛਵਾਰੇ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਤੇ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਤਕ ਕਿ ਇੰਦਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੜੀ ਵਡਿਆਈ ਹੋਈ ਹੈ।” ਮਛਵਾਰੇ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਇਹੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੈ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ ਹੈ; ਜੇ ਤੇਰਾ ਵੈਰੀ ਕੋਈ ਗੰਧਰਵ ਜਾਂ ਅਸੁਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਰੋਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ। ਇਹੋ ਹੀ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਇਸ ਵਚਨ ਨੂੰ ਮੰਨੋ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ।” ਮਛਵਾਰੇ ਨੇ ਮੁੜ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਅਤੇ ਇਸ ਕੁੜੀ ਲਈ ਰਖਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਤੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲੀਆਂ।