ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਜਾ ਤੇ ਧਰਮਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਵੀ ਸੱਚ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਤੋੜ, ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਾਲਚ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਵੈਰ ਵਜ੍ਹੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਝੂਠ ਵਲ ਝੁਕਦੇ ਹੋ, ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਲ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਾਥ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਪਰਖ ਲਓ—ਵੰਸ਼, ਬੋਲ, ਯਾਦ, ਸੁਭਾਉ, ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਹੌਂਸਲੇ, ਸੁਭਾਉ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਇਹ ਨਕਸ਼ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ 'ਪਿਤਾ' ਆਖਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਥੋਥੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੋ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਖੋਤੀ ਦੀ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਏਗਾ। ਤੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ।" "ਹੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਬਣੇਗਾ—ਇਹ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਇਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਂ ਕਈ ਗਵਾਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਦੂਤ ਆਦਿ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਥੋਥੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਗਵਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਈ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠੀ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ, ਧੂੰਏ ਸਮੇਤ, ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਅਚਾਨਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਗੂੰਜੀ। ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ, ਅਚਾਰਿਆਂ, ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਉਹ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਉਸ ਅਸਰੀਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਢੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਸੱਚ ਆਖਿਆ ਹੈ।" "ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 'ਆਤਮਾ' ਦਾ ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਜੋ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ।" "ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਤੁੱਲ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।" ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਜੋ ਬੀਜ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਮ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਤੂੰ ਹੀ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈਂ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਸੱਚ ਆਖਿਆ ਹੈ।" "ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ।" "ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਕੁੰਤਲ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ।" "ਇਹ ਤੇਰੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਲ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਕੁੰਤਲਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਤੈਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਰਤ ਹੋਵੇ।" "ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵੰਸ਼ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ, ਤੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਆਉਣਗੇ, ਉਹ ਸਭ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ ਕਹਲਾਉਣਗੇ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਤਪ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸਨ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਆਖ ਕੇ ਆਨੰਦਤ ਹੋਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਕੇ, ਪੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਹ ਵਚਨ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਦੇਵਦੂਤ ਨੇ ਆਖੇ ਹਨ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ।" ਫਿਰ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭੱਟਾਂ ਵਲੋਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੁਹ ਕੇ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਐਸਾ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚਣ ਕਿ ਤੇਰੇ ਨਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਸੁਚਿਤਤਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਇਹ ਵੀਚਾਰ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚਾਈ, ਵਚਨ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਸ਼ਾਈ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ।