ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਈ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਤੇਰੀ ਓਟ ਆਈ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲ—ਵਚਨ ਤੋੜ ਨਾ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਰਾਜਨ। ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗ।” ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੱਜਣ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?” ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਬੱਚਾ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗੀਂ।” ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨੇ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਸ਼ਕੁੰਤਲੇ। ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਝੂਠ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ?” ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਨਿਰਲੇਜ ਹੋ ਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਤਪਸਵੀਣੀ, ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਉਪਹਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਕਿੰਨੀ ਦਰਦਨਾਕ, ਤਪਸਵੀਣੀ ਵਾਂਗ ਲਿਬਾਸ ਪਾਈ ਹੋਈ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਲੰਮਾ ਹੋ ਗਿਆ?” ਉਹ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਾਮਚਾਰਣੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉਲਾਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਮੇਨਕਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਕਾਮ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੇਰੇ ਸਭ ਬੋਲ ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਪਸਵੀਣੀ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਚੰਚਲ ਤੇ ਕਾਮ ਵਲ ਝੁਕੀਆਂ ਹਨ।” ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਆਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਕਨ੍ਵ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ।” ਉਹ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਨਿਰਦਯ, ਨਚਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਹੇਠ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਦਯ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਜਨਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਕਾਮ ਵਲ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਆਖ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੇਰੀ ਮਾਂ, ਅਪਸਰਾ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਜਨਿਆ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀ।” ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੇਨਕਾ ਸਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ। ਫਿਰ ਤੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਝ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈਂ?” ਉਹ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਦਾਵੇਦਾਰੀ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਨੀਚ ਹੈ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਪਾਲਿਆ, ਕੋਇਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਨ੍ਵ ਵੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਪਾਲ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ। ਤੇਰੇ ਬੋਲ, ਤਪਸਵੀਣੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਰਾਜਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਚਲੀ ਜਾ। ਸੋਨਾ, ਜਵਾਹਰਾਤ, ਮੋਤੀ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਣੇ ਲੈ ਲੈ।” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਵਿਲਾਸ ਚਾਹੀਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੈ ਲੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਈ ਵਰਗੀ ਛੋਟੀ ਵੇਖਦਾ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੈਲ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਣਦੇਖੀਆਂ ਕਰ ਜਾਂਦਾ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੇਨਕਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਮੇਨਕਾ ਨਾਲ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਯੰਤ।” “ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੀ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਾਈ ਵਰਗਾ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਇੰਦਰ, ਕੁਬੇਰ, ਯਮ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ, ਰਾਜਨ।” “ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਯੁਸ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ।” “ਅਨੇਕ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤਿਸਾਲੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ। ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ।” “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗੀ, ਰਾਜਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਸੁਣ, ਰੋਸ ਨਾ ਕਰ, ਤੇ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇਵੀ।” “ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਵਿਅੰਗ-ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸੋਹਣਾ ਸਮਝਦਾ।” “ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੂਪਹੀਣਤਾ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋ ਲਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ।” “ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਵਧ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਰੁੱਖਾ ਬੋਲਦਾ, ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਮਿੱਟੀ ਪੈਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਕਪਟੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” “ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਵੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਭੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਦਰੋ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਤੋਂ। ਫਿਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇ?” “ਜੇ ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੀ ਵਾਧੂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਅਯੋਗ, ਝੂਠਾ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਨਾਸਤਿਕ, ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਦੁੱਖ ਆ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚੱਲਦੇ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ।” “ਮੂਰਖ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀਆਂ, ਸੁਣ ਕੇ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਹੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰ ਗੰਦ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ।” “ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ, ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾੜੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਗੁਣ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਫਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।” “ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ, ਕਦੇ ਉਸ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।” “ਜਿਵੇਂ ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” “ਮੂਰਖ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਸਤਪੁਰਖ ਕਦੇ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।” “ਜਿਵੇਂ ਸਤਪੁਰਖ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸੰਤੋਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਸੰਯਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਤਿ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।