ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ ਹੈ। ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹੀ ਬੱਚਾ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ, ਨੇਕਦਿਲ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਮੈਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ 'ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ' ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਈ, ਤਦ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਅਮਾਨਤ ਵਾਂਗ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਯਜਮਾਨ ਕਣਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਲੈ ਆਏ। ਉਥੇ, ਰਾਜਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ। ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੋਪੜੇ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਵੰਸ਼ ਵਾਧੇ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਪਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ। ਤੁਸੀਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਗੰਧਰਵ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੀਤ ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਆਈ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੋ। ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਛੱਡੀ ਗਈ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੱਖਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਛੱਡ ਨਾ ਦੇਵੀਂ। ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ, ਤੇ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਵੀ? ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਵੀ ਦੇਵੇਂ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਬੱਚਾ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਤੂੰ ਨਾ ਛੱਡੀਂ। ਪਰ ਰਾਜਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ। ਔਰਤਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਤੇ ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇਗਾ? ਤੂੰ ਨਿਰਲੱਜ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਅਣਸੁਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਾਪਣ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਚਲੀ ਜਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਕਿੱਥੇ, ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ, ਜੋ ਤਪਸਵਿਨੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬੜੀ ਉਮਰ ਦਾ ਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ? ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੀਚ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚੰਚਲ ਔਰਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮੇਨਕਾ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਤਪਸਵਿਨੀ। 'ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚੰਚਲ ਹਨ, ਸਭ ਵਾਸਨਾ ਵੱਲ ਝੁਕੀਆਂ ਹਨ।' 'ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਸਭ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ; ਸਭ ਝੂਠ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਕਣਵ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ।' ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਮੇਨਕਾ ਦਇਆ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵਿਅਰਥ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੇਰਾ ਪਿਓ ਵੀ, ਜੋ ਕਿ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੈ, ਦਇਆ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਪਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸੀ। 'ਦੈਵੀ ਔਰਤ ਨੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਹਾ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨੀਚ, ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ।' ਮੇਨਕਾ ਸਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਪਿਓ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚੰਚਲ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? 'ਤੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ ਤेरा ਵੰਸ਼ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਨੀਚ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਪਾਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲ ਦਾ ਬੱਚਾ। ਤੇਰਾ ਪਿਓ ਕਣਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ। ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਹੇ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।' 'ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਖ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਚਲੀ ਜਾ। ਇੱਥੇ ਸੋਨਾ, ਰਤਨ, ਮੋਤੀ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਹਨ।' ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਹੇ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਇਹ ਲੈ ਲੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਚਲੀ ਜਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਰਾਈ ਵਰਗੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਿਲਵ ਫਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਮੇਨਕਾ ਦੇਵਤੇਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਮੇਨਕਾ ਨਾਲ ਹਨ; ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਯੰਤ। ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈਂ, ਰਾਜਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਾਈ ਦਾ। ਮੈਂ ਇੰਦਰ, ਕੁਬੇਰ, ਯਮ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ, ਰਾਜਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਯੁਸ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਤੇਰਾ ਪੁਰਖਾ ਸੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਜੇਤਾ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗੀ, ਰਾਜਨ; ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਸੁਣ, ਵੈਰੀਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਕੁਰੂਪਤਾ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਕਰਕੇ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕਰੜਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਸਭ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਸੁਆਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।