ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਿਆਰ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਆਸੀਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਹੈਂ, ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀਉਂ।” ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਦੋਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਤੇਰੀ ਪਾਲਣਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ, ਸੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀਉਂ।” ਇਸ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਰੀਤ ਵਿਚ, ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁੱਤ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਜੀਵ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਜੀਵ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਨਿਰਮਲ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਯਜਨ ਲਈ ਅੱਗ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਪੁੱਤ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕismet ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਰਾਹ ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਉਰਵਸ਼ੀ, ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ, ਸਹਜਨਿਆ, ਮੈਨਕਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ—ਇਹ ਛੇਵਾਂ ਸਰਵੋਤਮ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੈਨਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤ ਜਨਮਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਡੇ ਪਿਤਾ ਕੂਸ਼ਾ ਸਨ, ਜੋ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ। ਕੂਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਕੂਸ਼ਨਾਭਾ, ਫਿਰ ਗਾਧੀ, ਅਤੇ ਗਾਧੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜਨਮੇ। ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, “ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਮੈਨਕਾ, ਮਹਾਨ ਅਪਸਰਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਚੰਗੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।” ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਂਗ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਯਜਮਾਨ ਕਣ੍ਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਲੈ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖ ਰਹੀ ਸੀ।” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਝੋਪੜੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੀ, ਤੇ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਪਤ੍ਰਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਗਾਂਧਰਵ ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਵੰਸ਼, ਚਾਲ-ਚਲਣ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਈ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ, ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲ।” “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹਾਂ। ਤੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਸੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?” ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਇਸ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰਾ ਤੇ ਤੇਰਾ ਹੈ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ। ਔਰਤਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਕੌਣ ਮੰਨੇਗਾ?” ਉਹ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਨਿਰਲੱਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਅਣਸੁਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਚਲੀ ਜਾ।” ਰਾਜਾ ਹੌਲੀਆਂ-ਹੌਲੀਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿੱਥੇ ਮੈਨਕਾ ਅਪਸਰਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਤੂੰ, ਬੇਚਾਰੀ ਤਪਸਵਿਨੀ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਇਹ ਇੰਨਾ ਛੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਤਣਾ?” ਉਹ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਜਨਮਕਥਾ ਨੂੰ ਨੀਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਮੈਨਕਾ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਨਮੀ, ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਆਇਆ।” ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੇਰੀ ਹਰ ਗੱਲ ਛੁਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚੰਚਲ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਨ ਹਨ।” ਉਹ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, “ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਕਣ੍ਵ ਨੂੰ ਇਹ ਕੁਝ ਨਾ ਦੱਸ।” ਮੈਨਕਾ ਨੂੰ ਉਹ ਨਿਰਦਯੀ ਤੇ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਨਿਰਦਯੀ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। “ਉਸ ਅਪਸਰਾ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ।” ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਮੈਨਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਪਸਰਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਕੇ, ਐਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?” “ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵੰਸ਼ ਉੱਚਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਜਨਮ ਨੀਚ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਪਾਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲ ਦਾ ਬੱਚਾ।” ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕਣ੍ਵ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਮਿਸ਼ਾਪਤ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ। ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਨਹੀਂ।” “ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁਂ, ਚਲੀ ਜਾ। ਇਹ ਰਹੇ ਸੋਨੇ, ਰਤਨ, ਮੋਤੀ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਣੇ।” “ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਲੈ ਲੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁਂ, ਚਲੀ ਜਾ।” ਇਸ ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਤੇ ਅਣਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਰਾਈ ਵਰਗੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ, ਜੋ ਬਿਲਵ ਫਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਿਆਰ, ਤਿਆਗ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।