ਫਿਰ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ? ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਬਹੁਤ ਠੰਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਾਹੀ ਅਜੇ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਕਪੜਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਔਰਤ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਾਣੀ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਛੋਹ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਛੋਹ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਵਾਹੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੈਨੂੰ ਵਾਹੀ ਦੇਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਪਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਚੌਪਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ, ਭਾਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਰੁਰ, ਤੇ ਛੋਹ ਦੇ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਜਨਮਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਤੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਹ ਪੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ್ಞ ਕਰੇਗਾ, ਹੋਰ ਰਾਜਸੀ ਕਰਮ ਵੀ ਰਾਜਸੂਯ ਵਰਗੇ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦਾਨ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਗਾਂ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ: ‘ਹਾਏ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਛੜੇ ਨੂੰ ਚਾਹ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।’ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਸੁੰਘਦੇ ਹਨ; ਇ enna hi vedan vich, ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਤੂੰ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਸੌ ਪੱਤਝੜ ਜੀਊਂ। ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁੰਘਦੇ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਪਾਲਣਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਅਮਰ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜੀਊਂ ਤੇ ਸੌ ਪੱਤਝੜ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ। ਕਹਾਵਤ ਹੈ: ‘ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਦੋ ਹੋ ਗਿਆ।’ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚਿੱਟੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਯਜਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਦੋ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਗਈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ। ਉਰਵਸ਼ੀ, ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ, ਸਹਜਨਿਆ, ਮੈਨਕਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ, ਤੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ—ਇਹ ਛੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮਯੋਨੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਕੁਸ਼ਾ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਦਾਦਾ ਸੀ। ਕੁਸ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਕੁਸ਼ਨਾਭ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਗਾਧੀ, ਤੇ ਗਾਧੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜਨਮਿਆ। ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਨਕਾ, ਜੋ ਅਪਸਰਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨਕਾ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਨੇਕ ਦਿਲ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਯਜਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਈ, ਉਹ ਪੰਛੀ ਮੈਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਗਏ। ਯਜਮਾਨ ਕਣਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੱਸਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ। ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ, ਰਾਜਨ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਕੁਆਰੀ ਦੇਖਿਆ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਉ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਨਿਰੀ ਇਕੱਲੀ ਸੀ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਲਈ ਮਨਾਇਆ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਤੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਟਿਕਿਆ। ਗੰਧਰਵ ਵਿਵਾਹ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹਥ ਫੜਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼, ਚਾਲ-ਚਲਣ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਲਾਜ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਈ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਤੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਓਹ ਨਾ ਤੋੜੀਂ। ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਨਾ ਤਿਆਗੀਂ। ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਰਾਜਨ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਛੱਡ ਗਏ, ਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ? ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਰਤ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗੀਂ।” ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ। ਔਰਤਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਕੌਣ ਮੰਨੇਗਾ? ਤੂੰ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਅਜੀਬ ਬੋਲ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਮੈਨਕਾ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਦੁਖੀ ਤਪਸਵਿਨੀ, ਕਿੱਥੇ? ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਨਾ ਛੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਤਣਾ? ਤੇਰੀ ਜਨਮ ਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੀਵੀਂ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚੰਚਲ ਔਰਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮੈਨਕਾ ਤੋਂ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜਨਮੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈਂ, ਸਭ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਤਪਸਵਿਨੀ। ‘ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚੰਚਲ ਹਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾ ਵੱਲ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ।