ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ, ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਉਚਿਤ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਰਾਜੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਖੰਭੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ,” ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਜੋੜ ਕੇ ਹੱਥ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਵਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ: “ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਏ ਹੋ? ਦੱਸੋ, ਸੋਹਣੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਜੋ ਕਹੋਗੇ, ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ।” ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਓ। ਜਿਵੇਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਅਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਚਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮਿਲੇ ਸਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਕਣਵਾ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ।” ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਹੋਰ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਵਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਚਿਰਕਾਲ ਲਈ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਨੂੰ ਸਾਡੀ ਮਿਲਾਪ ਯਾਦ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਿਆਵਤੀ, ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਿਲਾਪ, ਧਰਮ, ਧਨ ਜਾਂ ਕਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂ, ਜਾਂ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੋ ਮਨ ਕਰੇ, ਕਰ ਲੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪਾਸੇ ਵਲ ਤੱਕ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਤਾਕਤ ਉਸਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਤੱਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਦੀ ਹੈ: “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗੂ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਲ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਾ ਹੋ ਕੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚੋਰ ਵਾਂਗੂ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੋ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਪਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਸਦਾ ਸੱਚੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈੰਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਦਿਲ, ਯਮ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਯਮ, ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਖੀ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਖੀ ਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਯਮ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਤਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ, ਜਿਸ ਲਈ ਖੁਦ ਉਸਦਾ ਆਪ ਹੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਨਾ ਸਮਝੋ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖੋ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਪਤੀ, ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਸਭਾ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਮ ਔਰਤ ਵਾਂਗੂ ਕਿਉਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ? ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਹੀ—ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਸੁਣਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਮੇਰੀ ਮੰਗੇ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਰ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਪੁੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਨੂੰ 'ਪੁਤ' ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ 'ਪੁਤ੍ਰ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਵੈੰਭੂ ਨੇ ਕਹਿਆ ਸੀ। ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ; ਪੌਤਰੇ ਨਾਲ ਅਨੰਤਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪਰਪੌਤਰੇ ਨਾਲ ਪੂਰਵਜ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪਤਨੀ ਹੈ ਜੋ ਘਰ ਦੀ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਦੀ ਅੱਧੀ ਹੈ; ਪਤਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਤਨੀ ਹੀ ਤੀਨ ਲਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਜੁੜਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਘਰ-ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਤਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਤਨੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ 'ਚ ਪਤਨੀ ਸੁਖਦਾਈ ਸਾਥੀ ਹੈ; ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਸਮੇਂ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਕੌਣ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਰਾਮ ਲੱਭਦਾ ਹੈ? ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਤਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ 'ਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਹੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਪਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਦੁੱਖ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਧੀਰਜ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਲ ਰੱਖੀ।