ਮੇਨਕਾ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਨਵਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਲਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਬਾਘ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਸ ਨਿਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਣ। ਇਥੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਮੇਨਕਾ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਨਸਾਨ ਜੰਗਲ ਸੀ, ਤੇ ਬੱਚੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਪੰਛੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਪਏ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਓ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, "ਇਸ ਧੀ ਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਪਾਲੋ।" ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ, ਮੈਂ ਉਸ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਇਆ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਪਿਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ 'ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ' ਰੱਖਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਮੇਰੀ ਧੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਮੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਕਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਕਨਵਾ ਦੀ ਧੀ ਜਾਣੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਉਹ ਕਨਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਤਾ ਮੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੇਰਾ ਬੋਲਣ ਢੰਗ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ।" ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਕਣ, ਚੂੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਰਤਨ ਲਿਆਉਂਗਾ। ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਲਿਆਉਂਗਾ; ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਤੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ।" ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਹੇ ਡਰਪੋਕ, ਗੰਧਰਵ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੰਧਰਵ ਵਿਆਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ, "ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਰੁਕੋ, ਉਹ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੌਂਪੇਗਾ।" ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਆਗੇ ਕਹਿੰਦੀ, "ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਸਰਵੋਚ ਧਰਮ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪੇਗਾ, ਉਹ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ।" ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, "ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪਤੀ, ਤੇ ਬੁੱਢੇਪੇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਔਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਔਰਤ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਤਪਸੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੱਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਚੁਣ ਸਕਦੀ।" ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, "ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਗੁੱਸਾ ਹੈ, ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਵਜਰ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾੜਦਾ ਹੈ।" "ਰਾਜਾ ਡੰਡ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸਾੜਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਜਰਧਾਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਸੋਹਣੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।" ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, "ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਮਿੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, "ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਵਿਧੀਆਂ ਧਰਮਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੈਵ, ਆਰਸ਼, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਅਤੇ ਅਸੁਰ।" "ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਅਤੇ ਪੈਸਾਚ ਵੀ ਅੱਠਵੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮਨੁ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮਕਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।" "ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਵਿਧੀਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹਨ; ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਛੇ ਧਰਮਕ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ।" "ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਅਸੁਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧਰਮਕ ਹਨ, ਦੋ ਅਧਰਮਕ ਹਨ।" "ਪੈਸਾਚ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵਿਧੀਆਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਣੀਆਂ; ਇਹੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਿਧੀਆਂ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਧਰਮਕ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ, ਤੂੰ ਗੰਧਰਵ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਜੇ ਧਰਮ ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਆਪ ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਹੇ ਪੁਰੁਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ, ਮੇਰੀ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਸੁਣੋ।" "ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਨਿੱਜੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣੀ ਹਾਂ: ਜਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੋਵੇ।" "ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ—ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ; ਜੇ ਇਹ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਯੰਤ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਨ ਲਿਆ, ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਹੋਰ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਦੱਸ।" "ਇਹ ਵਿਆਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।" "ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਫਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰ; ਇੱਥੇ ਯਜਨ ਪਾਤਰ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ, ਫੁੱਲ, ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਦਾਣੇ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੋਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ, ਘੀ, ਯਜਨ ਦਾਣੇ ਤੇ ਰੇਤ ਚੜ੍ਹਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰੇ ਲਈ।" "ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਾ; ਧਰਮ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਵੀ ਮਾਫ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਜਨਮ ਕਥਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਆਦਰ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਹੋਈ।