ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦਾ ਨਿਮੰਤ੍ਰਣ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵੇਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਤਪੱਸਿਆ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ ਵਾਲੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਉਹ ਧੁਨੀ ਸੁਣੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਉਸਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਜੋ ਜੋਤ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਰਜੋ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਮੋਹ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੇਨਕਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ, ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਮਾਲਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ। ਉਹ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਦੇਵਕੁੰਨਿਆ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਸੁੰਦਰ ਵਿਛੌਣੇ 'ਤੇ ਪਈ ਸੀ। ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਤੀਖੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਜੋਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਆਈ ਸੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਨਵਜਨਮੀ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਮਾਲਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਪਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੇਰ, ਚੀਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਤਦ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਸਖੋਰ ਜਾਨਵਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਣ। ਉਸ ਥਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਮੇਨਕਾ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਮੈਂ (ਕਣਵ ਰਿਸ਼ੀ) ਨ੍ਹਾਉਣ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਨੇਹਰੀ ਜੰਗਲ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਧੀ ਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਪਾਲ।" ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਇਆ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਪਿਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਨਾਮ "ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ" ਰੱਖਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਾਣ ਕਿ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਮੇਰੀ ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਕਥਾ ਦੱਸੀ। ਹੇ ਨਰਪਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਕਣਵ ਦੀ ਧੀ ਜਾਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਿਤਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ, ਦुष्यੰਤ ਨੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਤੇਰੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਰਾਜਕੁੰਵਰੀ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਕੰਨ-ਝੁਮਕੇ, ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਲਿਆਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ।" ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਆ ਵਧੀਆ, ਗੰਧਰਵ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਵਿਆਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਏ ਹਨ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਰੁਕੋ, ਉਹ ਆਉਣਗੇ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਣਗੇ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਹੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਜਿਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਦੇਣਗੇ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਪਿਤਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਤੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਢਾਪੇ ਵਿੱਚ; ਇਸ ਲਈ ਨਾਰੀ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਤਪਸਵੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਪਤੀ ਚੁਣ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?" ਫਿਰ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸਾੜਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ। ਰਾਜਾ ਦੰਡ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸਾੜਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨੇ ਨਰਮਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ, ਕਿ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਖੁਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਅੱਠ ਰੂਪ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਾ, ਦੈਵ, ਆਰਸ਼, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ ਅਤੇ ਪੈਸ਼ਾਚ। ਮਨੁ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।" "ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਵਿਆਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਛੇ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਕ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਰਾਖਸ ਵਿਆਹ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਵਿਆਹ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧਰਮਕ ਹਨ, ਦੋ ਇੱਥੇ ਅਧਰਮਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੈਸ਼ਾਚ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵਿਆਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ; ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਫੋਲੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਜਨਮ ਕਥਾ, ਉਸਦਾ ਕਣਵ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਲਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।