ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਆਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਵੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਰਚਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਅਮੋਲਕ ਦਾਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਭਗਵਤ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਉਰਜਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਕਥਾ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਪੁੰਨ ਜਿੱਤਿਆਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਣ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਨਾਰਾਇਣ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਆਖ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਈ ਕਵੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੁਣ ਆਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਥਾ ਆਖਣਗੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਚਾਹੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ, ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁੰਦਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ ਹੈ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵ-ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਤਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾਲ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ। ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਸੁੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਧਰਮੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਕੁਸ਼ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਉਸ ਹਨੇਰੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਰ ਦਾ ਅੰਡਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬੀਜ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਸਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਮਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਅਚਰਜ ਅਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਅਪਰਗਟ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਸਤ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਤ ਵੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲਿਆ 'ਪਿਤਾਮਹ' ਨੇ—ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਸਥਾਣੁ (ਸ਼ਿਵ), ਮਨੁ, ਕਾ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਦੱਖ ਅਤੇ ਦੱਖ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਇਕੱਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਤੀ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਆਦਿਤਯ, ਵਸੁ ਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਯਕਸ਼, ਸਾਧਯ, ਪਿਸਾਚ, ਗੁਹ੍ਯਕ ਅਤੇ ਪਿਤਰ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਸਾਲ, ਰੁੱਤਾਂ, ਮਹੀਨੇ, ਪੱਖ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ, ਸਭ ਕੁਝ, ਜਗਤ ਦੀ ਸਾਖੀ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉੱਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚੱਕਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ। ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਤਿੰਨਤੀਹ ਦੇਵਤੇ—ਇਹ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਗਿਣਤੀ। ਸਵਰਗਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ, ਜੋ ਅੱਖ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਰਿਚੀਕ, ਅਰਕ, ਭਾਨੁ, ਤੇ ਰਵੀ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ; ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਭ੍ਰਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਭ੍ਰਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਭ੍ਰਾਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਉਤਪਾਦਕ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ: ਦਸਜਯੋਤੀ, ਸ਼ਤਜਯੋਤੀ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਜਯੋਤੀ। ਦਸਜਯੋਤੀ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ; ਸ਼ਤਜਯੋਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ; ਸਹਸ੍ਰਜਯੋਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਰੁ, ਯਦੁ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਯਯਾਤੀ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਨੇਕ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ, ਵੇਦ, ਗਿਆਨਯੁਕਤ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਚਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜਾਣਿਆ। ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਫਿਰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਫੈਲਾਇਆ, ਫਿਰ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਮਨੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਸਤੀਕ ਤੋਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਪਰਚਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਕਲਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਚਾਨਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਖਿਆਤ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹਨ, ਕੁਝ ਪਾਠ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਤਪ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾਲ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਵੇਦ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਗਾਂਗੇਯਾ ਦੀ ਇਛਾ ਤੇ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼্ণ ਦੁਵੈਪਾਯਨ ਨੇ, ਜੋ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤਿੰਨ ਕੌਰਵ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ।