ਸਭ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅੱਗੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭਾਗ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਖੁੱਟ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਦੀ ਵਸਤੂ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ, ਇਹ ਵੀ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ, ਘੱਟ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਕਾਰਸ਼ਣ ਵੇਦ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਪਾਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਣਨ-ਹੱਤਿਆ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਉਸਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਵੈਦ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਭਾਰਤ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਵੈਦ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਤੋਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਪਤੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਰ ਵੈਦਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸਨੂੰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਾਠ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵੈਦਕ ਕ੍ਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਦੂਜੇ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈਣਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਕੰਮ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸੂਤ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾ।" ਸੂਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਭਲੇ ਲੋਕੋ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।" ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਧੀ ਸਮੇਂ, ਰਾਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਧਧਕਦਿਆਂ, ਰਾਮਾ ਨੇ ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਵਿਖੇ ਲਹੂ ਦੇ ਪੰਜ ਕੁੰਡ ਬਣਾਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹੂ ਭਰੇ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਤਰ, ਰੁਚੀਕ ਆਦਿ, ਆਏ ਤੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਹੇ ਭਾਗਵਤ, ਅਸੀਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਤੇਰੀ ਵਿਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ, ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹੀ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਵਾਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜ ਕੁੰਡ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਣ।" ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹੀ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ," ਤੇ ਉਸਨੇ ਹਿੰਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਲਹੂ ਭਰੇ ਕੁੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਥਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਾਮ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਘੜੀ ਆਈ, ਤਾਂ ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਵਿਖੇ ਹੀ ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਣਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਮਯੁਕਤ ਭੂਮੀ 'ਤੇ, ਅਠਾਰਾਂ ਸੈਣਿਕ ਟੋਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੰਗ ਲਈ ਉਤਸੁਕ। ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਯੋਧੇ, ਓਥੇ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਧਰਤੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸੂਤ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ 'ਅੱਖੌਹਣੀ' ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਇਸਦੇ ਗਿਣਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ।" ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇੱਕ ਰਥ, ਇੱਕ ਹਾਥੀ, ਪੰਜ ਪੈਦਲ ਸੈਣਿਕ ਤੇ ਤਿੰਨ ਘੋੜੇ—ਇਹ 'ਪੱਟੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਪੱਟੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ 'ਸੇਨਮੁਖ' ਬਣਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਸੇਨਮੁਖਾਂ ਨਾਲ 'ਗੁਲਮਾ' ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਲਮਿਆਂ ਨਾਲ 'ਗਣ' ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਗਣਾਂ ਨਾਲ 'ਵਾਹਿਨੀ' ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਾਹਿਨੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ 'ਪ੍ਰਿਤਣਾ', ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਿਤਣਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ 'ਚਮੂ', ਤੇ ਤਿੰਨ ਚਮੂਆਂ ਨਾਲ 'ਅਨੀਕਿਨੀ' ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦਸ ਅਨੀਕਿਨੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ 'ਅੱਖੌਹਣੀ' ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੱਖੌਹਣੀ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਠ ਸੌ, ਫਿਰ ਸੱਤਰ ਹਾਥੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣ ਲਵੋ—ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੇ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਪੈਦਲ ਸੈਣਿਕ। ਪੈਂਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਸੌ ਘੋੜੇ—ਇਹ ਅੱਖੌਹਣੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਅਜੇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖੌਹਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਕੇ, ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਚੱਕਰ ਨਾਲ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਲੜੇ; ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਪੰਜ ਦਿਨ ਤੱਕ ਕੁਰੂ ਫੌਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।