ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਪਰਵਨ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਚੁਣੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਕਪੜੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਦੇਵਯਾਨੀ, ਜੋ ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤਿ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀਆਂ। ਉਥੇ, ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਸਾਲ ਇਸ਼ਵਰਕ੍ਰਿਪਾ ਵਾਲੇ ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਗਹਣੇ ਪਾ ਕੇ, ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਫੜ ਕੇ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਪਤੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਹੇ ਅਸ਼ੋਕ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਕਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਚੁਣਿਆ ਪਤੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਜਾਂ ਕੀ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਚੁਣਿਆ, ਮੈਂ ਵੀ ਚੁਣਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ; ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇ।” “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਝਲਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਸੀ, ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਸੁਹਾਵਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਕੋਲ ਆਈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਸੋਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਯਮ, ਵਰੁਣ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨਹੁਸ਼ ਪੁੱਤਰ, ਕੌਣ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ?” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰ, ਹੇ ਨਰਪਤੀ।” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈਂ, ਦੈਤਿਆ ਦੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕੁੜੀ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ਼ਨਸ ਕਵੀ ਨੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਇਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਪਰਵਨ ਦੀ ਧੀ ਤੇਰੇ ਸਯਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵੇ।’” “ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵੀ ਪਾਲਣ ਕਰ। ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਝੂਠ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ, ਨਾ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਜਾਨ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਲੁੱਟਣ ਤੇ—ਇਹ ਪੰਜ ਝੂਠ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜੇ ਗਵਾਹੀ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਝੂਠ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਔਰਤਾਂ, ਹਾਸੇ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਝੂਠ ਪਾਪ ਨਹੀਂ।” “ਰਾਜਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲੇ, ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਪਤੀ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਉਹ ‘ਸਮਾਨ ਵਿਆਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—‘ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ, ਮਿੱਤ੍ਰ।’” “ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਵਯ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ‘ਇਸ ਦਾ ਆਦਰ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਹੈ’—ਤੂੰ ਝੂਠ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਸੋਨਾ, ਰਤਨ, ਮੋਤੀ, ਕਪੜੇ, ਗਹਣੇ, ਗਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ, ਦਿੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰਲੇ ਦਾਨ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦੇ; ਪੁੱਤਰ ਦੇਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।” “ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਜੋ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਵਿਅਰਥ ਸੀ। ਵੈਸਰਵਣ ਵਾਂਗ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ; ਤੂੰ ਮੰਗ ਰਹੀ ਹੈਂ—ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਧਨ, ਰਾਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ—” ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਂ।” “ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਧਨ ਰਹਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪਤਨੀ, ਨੌਕਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ; ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਬਣਾਇਆ; ਜਿਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੰਜਿਲ ਨਹੀਂ।” “ਮੈਂ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੀ ਸਾਥਣ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਅਧੀਨ ਹਾਂ, ਹੇ ਭਰਗੂ ਵੰਸ਼ੀ; ਮੈਂ ਤੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੋਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਾਲਣਯੋਗ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰ।” ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਪਰਸਪਰ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਦਰ ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ।