ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮਾਮਾ, ਚਾਲਾਕੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸ਼ਕੁਨੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੰਜਯਾ, ਮੇਰੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਥੱਕ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ, ਰਥ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਝੀਲ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਝੂਠੀ ਚੋਟ ਲਾ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਸੰਜਯਾ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਾ, ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਨਾ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ, ਭੀਮਸੇਨ ਵਲੋਂ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਸਤਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਅਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਸ਼ੀਰ ਅਸਤਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਮਣੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਅਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸਤਰ ਵਰਤੇ, ਤੇ ਹਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਈ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਹੁਣ, ਸੂਤ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਗਾਂਧਾਰੀ ਤੇ ਵੀ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਵੀ, ਜੋ ਪਿਉਆਂ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਦੁਖੀ ਹਨ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ—ਪੂਰੇ ਮਹਾਯੁੱਧ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੱਸ ਜਣੇ ਬਚੇ ਹਨ—ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸੱਤ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਖਸ਼ਤਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਸੂਤ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰੋ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਸਨੇ ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—"ਸੰਜਯਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਦ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।" ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੱਪ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰਾਹਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਗਾਵਲਗਣ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਵੱਡੇ ਰਾਜਘਰਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਨੇਕੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ, ਦੇਵੀ ਅਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਜਨਮੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅਖੀਰ ਉਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ੈਬਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਸ਼੍ਰੰਜਯਾ, ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ, ਬਹਲਿਕਾ, ਦਮਨ, ਚੇਦੀ ਨਰੇਸ਼, ਸ਼ਰਯਾਤੀ, ਅਜੈ ਨਲਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਅੰਬਰਿਸ਼, ਮਰੁੱਤ, ਮਨੁ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਗਿਆ, ਭਾਰਤ, ਰਾਮ (ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤ), ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੁ, ਭਾਗੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰਿਤਵੀਰਯ, ਜਨਮੇਜਯਾ, ਯਯਾਤੀ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਸੱਦਿਆ ਸੀ—ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਯਜਨ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਦੇ ਸ਼੍ਵেত ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਇਹੀ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੋਰ ਬੜੇ ਬਲਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਪੁਰੂ, ਕੁਰੂ, ਯਦੁ, ਸ਼ੂਰ, ਵਿਸ਼ਵਗਾਸ਼ਵਾ, ਅਨੂਹ, ਯੁਵਨਾਸ਼ਵਾ, ਕਕੁਤਸਥ, ਰਘੁ, ਵਿਜਯਾ, ਵਿਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਅੰਗ, ਭਾਵਾ, ਸ਼੍ਵేత, ਬ੍ਰਿਹਦਗੁਰੂ, ਉਸ਼ਿਨਰ, ਸ਼ਤਰਥ, ਕੰਕਾ, ਦੁਲਿਦੁਹਾ, ਦ੍ਰੁਮਾ, ਦੰਭੋਦਭਵਾ, ਪਾਰੋਵੇਨਾ, ਸਾਗਰ, ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ, ਨਿਮੀ, ਅਜੇਯਾ, ਪਰਸ਼ੁ, ਪੁੰਡ੍ਰ, ਸ਼ੰਭੁ, ਦੇਵਵ੍ਰਿਧ, ਅਨਘ, ਦੇਵਾਹਵਯ, ਸੁਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਸੁਪ੍ਰਤਿਕਾ, ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ, ਮਹੋਤਸਾਹ, ਵਿਨੀਤਾਤਮਾ, ਸੁਕ੍ਰਤੁ, ਨੈਸ਼ਧ, ਨਲਾ, ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਸ਼ਾਂਤਭਯਾ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਮਹਾਬਲੀ ਸੁਬਾਲ, ਜਾਨੁਜੰਘਾ, ਅਨਾਰਣਯਾ, ਅਰਕ, ਪ੍ਰਿਯਭ੍ਰਿਤ, ਸ਼ੁਚਿਵ੍ਰਤ, ਬਲਬੰਧੁ, ਨਿਰਮਰਦਾ, ਕੇਤੁਸ਼੍ਰਿੰਗਾ, ਬ੍ਰਿਹਦਬਲਾ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ, ਬ੍ਰਿਹਤਕੇਤੁ, ਦੀਪਤਕੇਤੁ, ਨਿਰਾਮਯਾ, ਅਵਿਕ੍ਸ਼ੀ, ਚਪਲਾ, ਧੂਰਤਾ, ਕ੍ਰਿਤਬੰਧੁ, ਦ੍ਰਿੜੇਸੁਧੀ, ਮਹਾਪੁਰਾਣ-ਸੰਭਵਿਆ, ਪ੍ਰਤਯੰਗਾ, ਪਰਾਹਾ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਮ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੱਖਾਂ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭੋਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਬਲ, ਤਿਆਗ, ਮਹਾਨਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ ਤੇ ਸਿੱਧਾਪਣ—ਇਹ ਸਭ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਕਵੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਆ ਗਈ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤ, ਮੰਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਜਲਦੇ, ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀ ਹੋ, ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ, ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੋ। ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਭਲਾਈ ਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਰਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਡ ਨਾ ਦਿਖਾਓ। ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ। ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।