ਸੰਜਯਾ, ਜਦੋਂ ਡਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਕਰਣ, ਡਰੋਣ ਪੂਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਮਦ੍ਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਿੰਧੁ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਅਸਥ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਧਵ ਨੇ ਘਟੋਤਕਚ, ਜੋ ਕਿ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਵਰਤ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਵੀ ਮੇਰੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕਰਣ ਤੇ ਘਟੋਤਕਚ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਸੂਤ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੇ ਉਹ ਅਸਥ੍ਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਿਆਸਾਚੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਡਰੋਣ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ ਵਲੋਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਲੰਘਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਮੇਰੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਜਦ ਡਰੋਣ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੇ ਮਦ੍ਰੀ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨਕੁਲ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਰਥ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਸੈਣਿਕ ਵਿਉਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਡਰੋਣ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਅਸਥ੍ਰ ਵਰਤ ਕੇ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕਰਣ, ਜੋ ਬੜਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਅਜੇਤੁ ਸੀ, ਪਾਰਥ ਵਲੋਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਡਰੋਣ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਨੂੰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਵਲੋਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਦ੍ਰ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਧਰਮਿਕ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸ਼ਕੁਨੀ, ਜੋ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੀ, ਸਾਹਦੇਵ ਵਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਕੱਲਾ, ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਨਾ ਰਥ ਸੀ ਨਾ ਹਥਿਆਰ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦਿਆਂ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਉੱਤੇ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਗਦਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਅਦਭੁਤ ਘੇਰੇ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਝੂਠੀ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪਾਂਚਾਲ ਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਡਰੋਣ ਪੁੱਤ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀ, ਪਰ ਮਹਾਨ, ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ, ਭੀਮਸੇਨ ਵਲੋਂ ਪਿੱਛੇ ਲਗੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚਤਮ ਅਸਥ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਣਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ੀਰ ਅਸਥ੍ਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਅਸਥ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਮਣੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਡਰੋਣ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸਥ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਅਣਜੰਮੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਹਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਪਿਸ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਵਿਅਾਸ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਡਰੋਣ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤੇ, ਤਦੋਂ, ਸੁਤ ਜੀ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਹੁਣ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ। ਗਾਂਧਾਰੀ ਵੀ ਤਰਸ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਰਹੇ, ਨਾ ਪੌਤੇ; ਉਹ ਧੀਆਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜ ਵਾਪਿਸ ਲੈ ਲਿਆ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਹਾਯੁੱਧ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ: ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਹੀ ਬਚੇ—ਸਾਡੇ ਪਾਸੋਂ ਤਿੰਨ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸੱਤ; ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖੌਹਣੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਂ ਹਨੇਰਾ ਘੇਰ ਲੈਣ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਸੁਤ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਸੰਜਯਾ, ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।" ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਤੇ ਨਿੱਤ ਸਾਹ ਭਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਾਵਲਗਣ ਨੇ ਇਹ ਭਾਰੀ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਗਾਵਲਗਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ, ਨੇ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਖੇ। "ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀਆਂ ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਅਸਥ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗੂ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕੀਤੇ।" "ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ: ਸ਼ੈਬਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸ੍ਰੰਜਯ, ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇ। ਬਾਹਲਿਕਾ, ਦਮਨ, ਚੇਦੀ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਰਯਾਤੀ, ਅਜੇਤੁ ਨਲ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਾਤੀ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅੰਬਰਿਸ਼, ਮਰੁੱਤ, ਮਨੁ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਗਯਾ, ਭਾਰਤ ਵੀ।" "ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤ੍ਰ ਰਾਮ, ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੁ, ਭਾਗੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰਿਤਵੀਰਯ, ਅਤੇ ਜਨਮੇਜਯ ਵੀ। ਯਯਾਤੀ, ਜੋ ਧਰਮਕਰਮੀ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਗਿਆ; ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਯਜਨ ਸਥਲਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸੋਮ ਯਜਨ ਕੀਤੇ।" "ਇਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਬਾਰੇ, ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਦੇ ਸ਼ਵੇਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ—ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ, ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।" "ਪੁਰੂ, ਕੁਰੂ, ਯਦੁ, ਸ਼ੂਰ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਗਸ਼ਵ, ਅਨੂਹ, ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ, ਕਕੁਤਸਥ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਘੁ; ਵਿਜਯ, ਵਿਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਅੰਗ, ਭਵ, ਸ਼ਵੇਤ, ਬ੍ਰਿਹਦਗੁਰੂ, ਉਸ਼ੀਨਰ, ਸ਼ਤਰਥ, ਕੰਕ, ਦੁਲਿਦੁਹਾ, ਦ੍ਰੁਮ; ਦੰਭੋਧਭਵ, ਪਰੋਵੇਣ, ਸਾਗਰ, ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ, ਨਿਮੀ, ਅਜੇਯ, ਪਰਸ਼ੁ, ਪੁੰਦ੍ਰ, ਸ਼ੰਭੁ, ਦੇਵਵ੍ਰਿਧ, ਅਨਘ; ਦੇਵਾਹਵਯ, ਸੁਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਸੁਪ੍ਰਤਿਕ, ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ, ਮਹੋਤਸਾਹ, ਵਿਨੀਤਾਤਮਾ, ਸੁਕ੍ਰਤੁ, ਨੈਸ਼ਧ, ਨਲ; ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ, ਸ਼ਾਂਤਭਯ, ਸੁਮਿਤ੍ਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੁਬਲ, ਜਨੁਜੰਘਾ, ਅਨਾਰਣਯ, ਅਰਕ, ਪ੍ਰਿਯਭ੍ਰਿਤ, ਸ਼ੁਚਿਵ੍ਰਤ।" ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ, ਆਏ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਗਹਿਰੇ ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।