ਜਦੋਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵੈਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖਾਂਡਵਪ੍ਰਸਥ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਖਾਂਡਵਪ੍ਰਸਥ ਨਗਰੀ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਥੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵਿਚ ਡਿੱਠੇ ਰਹੇ। ਭੀਮਸੇਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਤੇ ਨਕੁਲ ਨੇ ਪੱਛਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਸੰਘਾਰਕ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜੇ ਭਰਾ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਰੀਤਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਛੇ ਸੂਰਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਜਾਪਣ ਲੱਗੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਭਰਾ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾਗਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪਾਂਡਯ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਵੀ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਆਰਕਾ ਵਿਖੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ਾ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਮਲ ਨੈਨੀ ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਸੁਭਦਰਾ, ਜੋ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਚੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਸੁਭਦਰਾ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੇ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਵਿਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜਿਵੇਂ ਸਾਥੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਸੰਘਾਰ ਵਿਚ ਵਿਣੁ ਵਰਗੇ ਸੀ, ਅਗਨੀ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ, ਅਖੁਟ ਤੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੂਣੀਆਂ ਤੇ ਕਪੀਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਰਥ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਥੇ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਮਾਇਆ ਨੇ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਸਭਾ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਭਾ ਵਿਚ, ਲੋਭ ਨਾਲ ਅੰਨਾ ਹੋਇਆ ਦੁਰਯੋਧਨ ਵੀਰਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕੁਨੀ ਨਾਲ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਧੋਖਾ ਦੇ ਕੇ, ਤੀਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ—ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਵਨਵਾਸ ਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਅਜਾਣਪਨ। ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੌਦਵੇਂ ਸਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਮੁੜੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਸੈਨਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਘਟ ਚੁੱਕਿਆ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿਕ ਕਈ ਯਗ ਕਰਵਾਏ। ਜਦੋਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਦੁਰ ਵੀ ਪਰਲੋਕ ਪਧਾਰ ਗਿਆ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਵਾਰਸ਼ਨੇਯ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਯਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਕੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਵੰਡ, ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਤੇ ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਹੋਈ, ਹੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਹੇ ਦੁਜਾਤੀਯਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਮਹਾਭਾਰਤ, ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਾਗਾਥਾ, ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਥਾ ਮੁੜ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਸਹੇ ਅਤੇ ਮਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ? ਭੀਮ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨਾ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ? ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਮਾਦਰੀ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵਾਘ ਵਰਗੇ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੂਏ ਦੇ ਆਦੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ? ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਅਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਗਿਆ? ਧਨੰਜਯ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਇਕ ਛਿਨ ਠਹਿਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵੱਡੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦ੍ਵੈਪਾਇਨ ਨੇ ਕਹੀ, ਉਹ ਸੁਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਤੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਇੱਥੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਪੁੱਤਰ ਵਲੋਂ ਸਮਝਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਮ ਮਹਾਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਤੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਅਧਿਆਇ ਤੇ ਇਕ ਸੌ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗ ਹਨ; ਨੱਬੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦਸ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪਾਰਵਾਂ ਵਿਚ ਰਚੀ।