ਸੰਜਯਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦ੍ਰੋਣ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਤਦੋਂ ਹੀ, ਸੰਜਯਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜੋ ਸੰਸ਼ਪਤਕ ਯੋਧੇ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ, ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭਰਦਵਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਅਟੱਲ ਵਿਉਹ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕਲਾ ਸੁਭਦਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨਯੁ ਨੇ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਅਭਿਮਨਯੁ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਾ ਸਕੇ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਅਭਿਮਨਯੁ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੀਕਦੇ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਤਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਈ ਤੇ ਉਹ ਵਚਨ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ, ਆਰਾਮ ਦਿਵਾਇਆ, ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੋਤ ਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਖੋ ਬੈਠਿਆ। ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪਾਂਡਵ, ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਰਥ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਯੁਯੁਧਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਹਾਥੀ ਦਲ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਵਿਉਹ ਰਚਨਾ ਭੇਦ ਲਈ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕਰਣ ਨੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ, ਕ੍ਰਿਪ, ਕਰਣ, ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਦ੍ਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਿੰਧੂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ, ਮੈਂ ਆਸ ਖੋ ਬੈਠਾ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਿਵਯ ਅਸਤਰ ਮਾਧਵ ਨੇ ਘਟੋਤਕਚ, ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ, ਉੱਤੇ ਵਰਤ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਕਰਣ ਨੇ ਘਟੋਤਕਚ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਭਾਲਾ ਵਰਤਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਯਸਾਚੀ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ, ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ ਵਲੋਂ ਰਥ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮਾਦਰੀ ਪੁੱਤਰ ਨਕੁਲ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਰਥ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਦੋਵੇਂ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਵਿਉਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਮੈਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਅਸਤਰ ਵਰਤਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀ ਲਿਆ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਭੀਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਮੈਂ ਆਸ ਖੋ ਬੈਠਾ। ਜਦੋਂ ਕਰਣ, ਜੋ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਅਜੇਯ ਸੀ, ਭਾਈਆਂ ਦੀ ਗੂਪਤ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਵੀ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਲੋਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਮੈਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮਦ੍ਰ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਧਰਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਕੁਨੀ, ਜੋ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਹਦੇਵ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਕੱਲਾ, ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਨਾ ਰਥ ਸੀ, ਨਾ ਹਥਿਆਰ, ਮੈਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਝੀਲ ਕੋਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਗਦਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਅਜੀਬ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਝੂਠੇ ਵਾਰ ਨਾਲ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਪੰਚਾਲ ਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤਬ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ, ਭੀਮਸੇਨ ਵਲੋਂ ਪਿੱਛੇ ਪਾਇਆ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਸਤਰ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਅਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰ ਅਸਤਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਮਣੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਅਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਆਸ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤੇ; ਹੁਣ, ਸੁਤਜੀ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ। ਗਾਂਧਾਰੀ ਵੀ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀਆਂ ਹਨ; ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਪਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ: ਸਿਰਫ ਦੱਸ ਹੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਚੇ—ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸੱਤ; ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅੱਠਾਰਾਂ ਅੱਖੌਹਣੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਨੇਰਾ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਹ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਸੁਤਜੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਿਹਾ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਜਯਾ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਭਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਾਵਲਗਣ ਨੇ ਇਹ ਭਾਰੀ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਗਾਵਲਗਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸੋਝੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। ਵਿਆਸ ਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਜਨਮੇ ਜੋ ਦਿਵਯ ਅਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ: ਸ਼ੈਬਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸ੍ਰਿਞਜਯ, ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਸਨ। ਬਹਲਿਕਾ, ਦਮਨ, ਚੇਦੀ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਸ਼ਰਯਾਤੀ, ਤੇ ਅਜੇਯ ਨਲ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।