ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਾਸੁਕੀ—ਸਰਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਪਸੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਮਹਾਬਲੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਡਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਵਧੀਆ ਸਰਪ ਵਾਸੁਕੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਹਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਜੀਵਨ ਵਤਾਇਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਰਪ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਾਸੁਕੀ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਾਸਾ ਦੀ ਛਾਂ ਛਾ ਗਈ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੋਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ‘‘ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਿਯ ਭੈਣ, ਮੈਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਵਿੱਛੜ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿਗ ਪਵਾਂਗਾ। ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਇਹ ਯਗ੍ਯ ਸਾਡੀ ਨਾਸ ਲਈ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਮਲੋਕ ਜਾਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ।’’ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ, ‘‘ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਭੈਣ, ਜਿਸ ਲਾਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਰਤਕਾਰੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਚਾ।’’ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਅਸਤੀਕ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਰਪਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸ ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸਤੀਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਖ ਕਿ ਅੱਜ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਲਾਵੇ।’’ ਫਿਰ, ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਸਦੀ ਭੈਣ—ਜੋ ਜਰਤਕਾਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸਤੀਕ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, ‘‘ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਤੇਰੇ ਮਾਮੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਰ।’’ ਅਸਤੀਕ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮਾਂ, ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਮਾਮਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ? ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਠੀਕ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਸਕਾਂ।’’ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, ‘‘ਕਦਰੂ ਸਭ ਸਰਪਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਪ ਆਇਆ। ਇਕ ਵਾਰ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਘੋੜਾ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਗਲਤ ਦੱਸਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੰਤਾ ਲਈ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਣ। ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਯਗ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਹਵਾ-ਰਥੀ ਅੱਗ ਦੁਆਰਾ ਸੜ ਜਾਵੋਗੇ, ਤੇ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਵੋਗੇ।’’ ‘‘ਜਦ ਕਦਰੂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਥਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਸੁਕੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਕੋਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਦ ਜਰਤਕਾਰੂ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਰਤਕਾਰੂ ਨਾਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁੱਗਣੀ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਰਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੇਗਾ।’’ ‘‘ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਵਾਸੁਕੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਵੇ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਾ; ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਰਥਕ ਨਾ ਰਹੇ।’’ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਅਸਤੀਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।’’ ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਉਧਾਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਵਾਸੁਕੀ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਾ ਰੱਖ, ਮੈਂ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਦਾ ਯਗ੍ਯ ਤੇਰੇ ਲਾਭ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਵੇ। ਮੇਰੇ ਵਚਨ ਕਦੇ ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਜਨਮੇਜਯ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਬੋਲਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਯਗ੍ਯ ਰੁਕ ਜਾਵੇ।’’ ਉਹ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੋ; ਤੁਸੀਂ ਡਰੋ ਨਹੀਂ।’’ ਵਾਸੁਕੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਅਸਤੀਕ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।’’ ਅਸਤੀਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਡਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਤੀਕ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦਾ ਡਰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਫ਼ੌਰਨ ਉਥੋਂ ਚਲ ਪਿਆ। ਅਸਤੀਕ, ਜੋ ਦੁੱਗਣੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਯਗ੍ਯ-ਸਥਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਪਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕੇ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯਗ੍ਯ-ਮੰਡਪ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਪੰਡਿਤ, ਰਿਤਵਿਜ ਤੇ ਹੋਤ੍ਰੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੇਟਕੀਪਰ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਸਤੀਕ, ਜੋ ਉੱਚ ਆਦਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸੀ, ਯਗ੍ਯ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯਗ੍ਯ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ, ਪੰਡਿਤਾਂ, ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਤੀਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਪਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ।