ਸੰਜਯਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਾਸਤੇ ਕਿੰਨੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਆਸ ਹੋਰ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਨਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਕੋਲੋਂ ਦੇਵੀ ਅਸਤਰ ਸਿੱਖੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕਾਲਕੇਯ ਅਤੇ ਪੌਲੋਮ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਜੈਯ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹਰਾਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਾਸਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਲੋਕੋਂ ਵਾਪਸ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਇਆ, ਮੇਰੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਲੋਮਸ਼ਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਥ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਦਸ਼ਵਾ ਕੋਲੋਂ ਜੂਏ ਦਾ ਭੇਦ ਪਾਇਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਭੀਮ ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਂਡਵ ਵਿਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਮੇਰੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਗਾਂ-ਚੋਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਲੋਂ ਫੜੇ ਗਏ ਤੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਕਰਣ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਸਮੇਤ ਵਿਰਾਟ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਮੁੱਕ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਭੀਮ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਸਤੇ ਕਿੱਚਕ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸੌ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇਕੱਲਾ ਰਥ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮਤਸ੍ਯ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਪਣੀ ਧੀ ਉੱਤਰਾ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਸਤੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹਾਰ ਕੇ, ਧਨ-ਵਿਹੀਣ, ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਤ ਅੱਖੜੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਾਧਵ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਚਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਰ ਤੇ ਨਾਰਾਏਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈ ਕੇ ਕੌਰਵਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸਫਲ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਰਥ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁਖੀ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣਿਆ, ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਕਰਣ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਫੌਜ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਗਾਂਡੀਵ ਇਕਠੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਥੱਕ ਕੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੇ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਰਿਆ ਨਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਆਪ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੁਣੀ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਬੜੀ ਵਿਰਤਾ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਜੈਯ ਸੀ, ਪਾਰਥ ਨੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸੋਮਕਾ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਏ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਲੈਂਡੇ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛਿੱਦਰ ਕੇ ਭੀਸ਼ਮ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਾਸੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਕਲਾ ਵਿਖਾਈ ਪਰ ਮੁੱਖ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸੰਜਯਾ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਪਤਕ ਯੋਧੇ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਭਦਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਇਕੱਲਾ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਭੇਦ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਅਭਿਮਨਯੂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਪਰ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਹਰਾ ਸਕੇ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਅਭਿਮਨਯੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਚੀਕ ਪਾਏ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਲਕਾਰਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸਿੰਧੂਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਈ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ, ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਰਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵ ਰਥ ਤੇ ਖੜਾ, ਥੱਲੇ ਪਏ ਘੋੜੇ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਯੁਯੁਧਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਾਥੀ-ਦਲ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉਸ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਕਰਣ ਨੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੀ। ਸੰਜਯਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਸਪਸ਼ਟ ਸਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ।