ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਭੈਤ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਪਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਤੁਹਾਡੀ ਤੀਸਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਢੰਗਸਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕੁਰੁਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹਾ ਦੂਜੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਨੌਕਾ ਦੂਜੇ ਨੌਕਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਰਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ, ਭੀਸ਼ਮ, ਨੇਤਾ ਹੋ, ਅਜਿਹੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤਬਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਮਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਭੀਸ਼ਮ, ਤੁਹਾਡੀ ਜੀਭ ਕਿਵੇਂ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਜਿੱਥੇ ਨਿੰਦਾ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਸੰਭਲਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਜਾਂ ਉਹ ਦੋ ਘੋੜੇ, ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਅਚੰਭਾ? ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਮੂਰਖ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਰਥ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਭੀਸ਼ਮ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਨ, ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤੇ, ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਅਜੋਬਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਚੂਹੇ ਦੇ ਟਿਲ੍ਹੇ ਜਿੰਨੀ ਪਹਾੜੀ ਸੱਤ ਦਿਨ ਚੁੱਕੀ, ਭੀਸ਼ਮ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੋਵਰਧਨ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਭੋਜਨ ਖਾ ਗਿਆ; ਹੋਰ ਲੋਕ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਿਆ—ਇਹ ਅਜੀਬ ਕਹਾਣੀ ਹੈ; ਭੀਸ਼ਮ, ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਕ, ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: ਜੰਗੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਕ ਲੋਕ ਸਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਭੀਸ਼ਮ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਨਾਕ! ਜੇਕਰ, ਭੀਸ਼ਮ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਤਿਆਰੇ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬੋਲਣ ਕਾਰਨ ਆਦਰ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਬੋਲਣ ਕਾਰਨ ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜਨਾਰਦਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭੀਸ਼ਮ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇਕ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਜਦ ਉਹ ਆਪ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ? ਜਿਵੇਂ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਈ ਗੀਤ ਗਾ ਲਵੇ; ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਹੇਠਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਪੁਤ੍ਰੀ ਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਪਾਪ ਪਾਂਡਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਈਡ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਨੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ ਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੌਣ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੇਕ ਅਤੇ ਸਿਆਣਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਭੀਸ਼ਮ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਚਾਹਿਆ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਆਣਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਅੰਬਾ ਨੂੰ ਲੈ ਆਏ—ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਜਿਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਲੈ ਆਏ, ਭੀਸ਼ਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਭਰਾ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰ ਨੇ, ਜੋ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਚਾਹਿਆ। ਅਤੇ, ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਆਣਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਭੀਸ਼ਮ? ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਵਚਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਜਾਂ ਅਸਮਰਥਤਾ ਕਰਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਧਰਮ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦੇ ਹੋ। ਪੂਜਾ, ਦਾਨ, ਪਾਠ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਯਜਨਾਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਇੱਕ-ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਭੀਸ਼ਮ, ਕਈ ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਨ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੇਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਝੂਠੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਸਿਆਣੇ, ਭੀਸ਼ਮ, ਇਉਂ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ; ਜੋ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਇੱਕ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੰਸ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਰਮ ਵੱਖਰੇ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ‘ਨੇਕੀ ਕਰੋ, ਅਨੇਕੀ ਤੋਂ ਬਚੋ’—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਸਨ, ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ। ਹੰਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ‘ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਾਰੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ; ਕੌਣ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਹੈ?’ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਹਿੰਸਾ ਅਧਰਮ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ; ਇਹ ਹੀ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਸਮਝੋ। ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੰਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੰਛੀ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਧਰਮ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ‘ਜੋ ਪੰਛੀ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨੇਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਉਸ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?