ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਅਕਾਸ਼ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਨਾਭੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਹਨ। ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬਲ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਲੋਕ ਤੇ ਜੀਵ ਰਚੇ। ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਗਏ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਯੁਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ। ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ, ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਚਤੁਰਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੁਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ ਪਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਰ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਬਣ ਕੇ, ਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਮ ਲਈ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਪਿਲ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਮਨੂ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਸਾਰੀ ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਸੱਪ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮਕ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਤਪਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਨ, ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਜੇਅਯ ਸਨ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪਵਨ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਅਸੁਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨਰਮ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ। ਸਵਿਤਾ, ਜੋ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ—ਨਰਮ ਨੂੰ ਮਧੁ ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨੂੰ ਕੈਟਭ। ਇਹ ਦੋ ਦੈਤ, ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਲੜਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਦੋ ਅਸੁਰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਦਾਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਦਮਨਾਭਾ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੁਦ ਉਸ ਜਨਮ (ਕਮਲ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਦਾਦਾ, ਉਸ ਆਸਥਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਦੋ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ, ਉਸ ਥਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਪਦਮਨਾਭਾ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੋ ਅਸੁਰ ਥੱਕੇ ਨਹੀਂ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੋ ਦੈਤ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ।” “ਅਤੇ ਜਦ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲੇ; ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਨਿਯਤ ਹਾਂ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਹੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋ ਦੈਤ ਚਰਬੀ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ; ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਦੋ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁਤਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਮੇਦਿਨੀ’ ਅਖਵਾਇਆ ਗਿਆ—ਕਿਉਂਕਿ ਪਦਮਨਾਭਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਅਟੱਲ ਹੋ ਗਈ।