ਜਦੋਂ ਖਾਂਡਵ ਵਣ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਦ ਅਗਨਿ ਨੇ ਅਸ਼੍ਵਸੇਨ, ਦਾਨਵ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸ਼ਾਰੰਗਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦ ਅਗਨਿ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਰੰਗਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਾੜਿਆ? ਅਸ਼੍ਵਸੇਨ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਾਰੰਗਕਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਗਏ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਗਨਿ ਨੇ ਸ਼ਾਰੰਗਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਾੜਿਆ।" ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਹੈ। ਇਕ ਵੱਡਾ ਤਪस्वੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਮੰਡਪਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਪ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧ ਅਤੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ, ਅਧ੍ਯਨ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿਚ ਮਗਨ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਸਨੇ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਿਤਰ-ਲੋਕ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਥੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਉਸਨੇ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰੀ ਤਪ ਕਰਕੇ ਜੋ ਲੋਕ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੇ? ਮੈਂ ਕੀ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਫਲ ਆਇਆ?" ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੋਕ ਆਈ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਤਪ ਦਾ ਅਸਲ ਫਲ ਕੀ ਹੈ?" ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸੁਣ, ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ—ਯਜ, ਤਪ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ—ਨਾਲ ਰਿਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਜ, ਤਪ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਤਾਂ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰੋਕੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਦ ਤੂੰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਲਈ ਖੁਲ ਜਾਣਗੇ।" "ਧਰਮਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 'ਪੁਤ' ਨਾਂ ਦੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਡਪਾਲਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਵਧੀਕ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਰੰਗਕ ਪੰਛੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਜਰੀਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਜਰੀਤਾ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਲਪਿਤਾ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੱਚੇ, ਅਜੇ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਦ ਮੰਡਪਾਲਾ ਲਪਿਤਾ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਜਰੀਤਾ, ਮਾਂਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ—ਛੱਡੇ ਵੀ ਤੇ ਛੱਡੇ ਨਾ ਵੀ। ਜਰੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਡਵ ਵਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕੀ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਜਦ ਉਹ ਜਨਮ ਲਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮੰਡਪਾਲਾ ਲਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਨਿ ਖਾਂਡਵ ਵਣ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਗਨਿ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨਿ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਅਗਨਿ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੈਂ, ਹੋਮ ਦੇ ਲੈਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ, ਹੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਗਿਆਨੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਤੈਨੂੰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ, ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਯਜਮਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਬਣਿਆ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਹਵਿਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਬਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਤੇਰੀ ਮਹਾਨ ਜੋਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਬਣਾਇਆ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਸਭ ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੈਨੂੰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਮਾਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਤੂੰ ਹੀ ਅੱਗ, ਰਚਨਹਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਯਮ, ਮਿਤ੍ਰ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵੀ ਹੈਂ।" ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਗਨਿ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਮੰਡਪਾਲਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਜਦ ਤੂੰ ਖਾਂਡਵ ਵਣ ਸਾੜੇਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਵੀਂ।" ਅਗਨਿ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖਾਂਡਵ ਵਣ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲਾਈ। ਪਰ ਜਦ ਅੱਗ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਰੰਗਕ ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਘਬਰਾਏ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਜਰੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਨ੍ਹੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਮਾਂ ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਅੱਗ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸਾੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡਰਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੱਚੇ, ਜੋ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਲਾਚਾਰ ਹਨ, ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਪਿਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅੱਗ, ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਚਾਟਦੀ ਹੋਈ, ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਅਜੇ ਉੱਡਣ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਭੱਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨਿ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮੰਡਪਾਲਾ ਦੀ ਤਪਸਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਜਰੀਤਾ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨੇ ਸ਼ਾਰੰਗਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ।