ତୋଷିତୋଽହଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ଵଯେହାଦ୍ଯେନ କର୍ମଣା।। ଯାଜନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତୁ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟଂ ପରନ୍ତପ
'ହେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ତୁମେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ତାହାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ଯଜ୍ଞ କରାଇବା କାମ ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।'
ଅତୋଽହଂ ତ୍ଵାଂ ସ୍ଵଯଂ ନାଦ୍ଯ ଯାଜଯାମି ପରନ୍ତପ। ମମାଂଶସ୍ତୁ କ୍ଷିତିତଲେ ମହାଭାଗୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
'ତେଣୁ ମୁଁ ଆଜି ସ୍ୱୟଂ ତୁମକୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବି ନାହିଁ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ରାଜନ୍। ମୋର ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଂଶ, ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ—'
ଦୁର୍ଵାସା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତଃ ସ ହି ତ୍ଵାଂ ଯାଜଯିଷ୍ଯତି। ମନ୍ନିଯୋଗାନ୍ମହାତେଜାଃ ସଂଭାରାଃ ସଂଭ୍ରିଯନ୍ତୁ ତେ
'ଯିଏ ଦୁର୍ବାସା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବେ। ମୋ ଆଦେଶରେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ, ତୁମ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ।'
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ରୁଦ୍ରେଣ ସମୁଦାହୃତମ୍। ସ୍ଵପୁରଂ ପୁନରାଗମ୍ଯ ସଂଭାରାନ୍ପୁନରାର୍ଜଯତ୍
ରୁଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରି ଆସି, ପୁଣିଥରେ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ର କଲେ।
ତତଃ ସଂଭୃତସଂଭାରୋ ଭୂଯୋ ରୁଦ୍ରମୁପାଗମତ୍। `ଉଵାଚ ଚ ମହିପାଲଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଣତଃ ସ୍ଥିତଃ।' ସଂଭୃତା ମମ ସଂଭାରାଃ ସର୍ଵୋପକରଣାନି ଚ
ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏକତ୍ର କରି ସେ ପୁଣି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ରାଜା ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, 'ମୋର ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଉପକରଣ ସଜା ହୋଇଯାଇଛି।'
ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାନମହାଦେଵ ଶ୍ଵୋ ମେ ଦୀକ୍ଷା ଭଵେଦିତି। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ
'ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆସନ୍ତାକାଲି ମୋର ଦୀକ୍ଷା ହେଉ।' ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି—
ଦୁର୍ଵାସସଂ ସମାହୂଯ ରୁଦ୍ରୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଏଷ ରାଜା ମହାଭାଗଃ ଶ୍ଵେତକିର୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ରୁଦ୍ର ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, 'ଏହି ରାଜା, ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ, ଶ୍ୱେତକି—'
ଏନଂ ଯାଜଯ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ମନ୍ନିଯୋଗେନ ଭୂମିପମ୍। ବାଢମିତ୍ଯେଵ ଵଚନଂ ରୁଦ୍ରଂ ତ୍ଵୃଷିରୁଵାଚ ହ
'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଆଦେଶରେ ଏହି ଭୂପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇଦିଅ।' ତେବେ ଋଷି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯେପରି ଆଦେଶ।'
ତତଃ ସତ୍ରଂ ସମଭଵତ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ। ଯଥାଵିଧି ଯଥାକାଲଂ ଯଥୋକ୍ତଂ ବହୁଦକ୍ଷିଣମ୍
ତାପରେ ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜା ନିୟମ ଓ ସମୟ ଅନୁସାରେ, ଯେପରି ଉଚିତ, ବହୁତ ଦାନ ସହିତ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ପରିସମାପ୍ତେ ତୁ ରାଜ୍ଞଃ ସତ୍ରେ ମହାତ୍ମନଃ। ଦୁର୍ଵାସସାଽଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତା ଵିପ୍ରତସ୍ଥୁଃ ସ୍ମ ଯାଜକାଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାଲିଗଲେ।
ଯେ ତତ୍ର ଦୀକ୍ଷିତାଃ ସର୍ଵେ ସଦସ୍ଯାଶ୍ଚ ମହୌଜସଃ। ସୋଽପି ରାଜନ୍ମହାଭାଗଃ ସ୍ଵପୁରଂ ପ୍ରାଵିଶତ୍ତଦା
ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଭ୍ୟମାନେ ଓ ସେ ମହାଭାଗ ରାଜା ନିଜ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପୂଜ୍ଯମାନୋ ମହାଭାଗୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ। ବନ୍ଦିଭିଃ ସ୍ତୂଯମାନଶ୍ଚ ନାଗରୈଶ୍ଚାଭିନନ୍ଦିତଃ
ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ବନ୍ଦିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଏବଂ ସହରବାସୀମାନେ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।
ଏଵଂଵୃତ୍ତଃ ସ ରାଜର୍ଷିଃ ଶ୍ଵେତକିର୍ନୃପସତ୍ତମଃ। କାଲେନ ମହତା ଚାପି ଯଯୌ ସ୍ଵର୍ଗମଭିଷ୍ଟୁତଃ
ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ରାଜାର୍ଷି ଶ୍ୱେତକି, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ପାଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିଃ ସହିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସଦସ୍ଯୈଶ୍ଚ ସମନ୍ଵିତଃ। ତସ୍ଯ ସତ୍ରେ ପପୌ ଵହ୍ନିର୍ହଵିଦ୍ଵାର୍ଦଶଵତ୍ସରାନ୍
ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ସହିତ, ସେ ଯଜ୍ଞରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଅଗ୍ନି ହବି ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ସତତଂ ଚାଜ୍ଯଧାରାଭିରୈକାତ୍ମ୍ଯେ ତତ୍ର କର୍ମଣି। ହଵିଷା ଚ ତତୋ ଵହ୍ନିଃ ପରାଂ ତୃପ୍ତିମଗଚ୍ଛତ
ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଯଜ୍ଞ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଘିଅ ଧାରାରେ ଅଗ୍ନି ହବି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ନ ଚୈଚ୍ଛତ୍ପୁନରାଦାତୁଂ ହଵିରନ୍ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍। ପାଣ୍ଡୁଵର୍ଣୋ ଵିଵର୍ଣଶ୍ଚ ନ ଯତାଵତ୍ପ୍ରକାଶତେ
ଅଗ୍ନି ଆଉ କାହାରୁ ହବି ନେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ସେ ପାଣ୍ଡୁର ଓ ଅବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପୂର୍ବବତ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ।
ତତୋ ଭଘଵତୋ ଵହ୍ନେର୍ଵିକାରଃ ସମଜାଯତ। ତେଜସା ଵିପ୍ରହୀଣଶ୍ଚ ଗ୍ଲାନିଶ୍ଚୈନଂ ସମାଵିଶତ୍
ତାପରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦେହରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା; ତାଙ୍କର ତେଜ ହ୍ରାସ ହେଲା ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ଚାପିଗଲା।
ସ ଲକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଚାତ୍ମାନଂ ତେଜୋହୀନଂ ହୁତାଶନଃ। ଜଗାମ ସଦନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଲୋକପୂଜିତମ୍
ନିଜେ ତେଜ ହୀନ ହେବାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଅଗ୍ନିଦେବ ଜଗତ୍ପୂଜିତ ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣମାସୀନମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଭଗଵନ୍ପରମା ପ୍ରୀତିଃ କୃତା ଶ୍ଵେତକିନା ମମ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି, ଅଗ୍ନି କହିଲେ: 'ଭଗବନ୍, ଶ୍ୱେତକି ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଇଛନ୍ତି।'
ଅରୁଚିଶ୍ଚାଭଵତ୍ତୀଵ୍ରା ତାଂ ନ ଶକ୍ନୋମ୍ଯପୋହିତୁମ୍। ତେଜସା ଵିପ୍ରହୀଣୋଽସ୍ମି ବଲେନ ଚ ଜଗତ୍ପତେ
'କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋ ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଅରୁଚି ଆସିଛି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଦୂର କରିପାରୁନାହିଁ; ମୁଁ ତେଜ ଓ ଶକ୍ତି ହୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଜଗତ୍ନାଥ।'
ଇଚ୍ଛେଯଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦେନ ସ୍ଵାତ୍ମନଃ ପ୍ରକୃତିଂ ସ୍ଥିରାମ୍। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ହୁତଵହାଦ୍ଭଗଵାନ୍ସର୍ଵଲୋକକୃତ୍
'ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ପ୍ରକୃତିକୁ ପୁଣି ଦୃଢ଼ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।' ଏହି କଥା ଅଗ୍ନିଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା—
ହଵ୍ଯଵାହମିଦଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ। ତ୍ଵଯା ଦ୍ଵାଦଶ ଵର୍ଷାଣି ଵସୋର୍ଧାରାହୁତଂ ହଵିଃ
ହବି ନେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ହସି କହିଲେ: 'ତୁମେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଘିଅ ହବି ଭୋଜନ କରିଛ।'
ଉପଯୁକ୍ତଂ ମହାଭାଗ ତେନ ତ୍ଵାଂ ଗ୍ଲାନିରାଵିଶତ୍। ତେଜସା ଵିପ୍ରହୀଣତ୍ଵାତ୍ସହସା ହଵ୍ଯଵାହନ
'ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଛି, ମହାଭାଗ; ଏହିଠାରୁ ତୁମେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛ, ତୁମର ତେଜ କମିଯାଇଛି।'
ମାଗମସ୍ତ୍ଵଂ ଵ୍ଯଥାଂ ଵହ୍ନେ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋ ଭଵିଷ୍ଯସି। ଅରୁଚିଂ ନାଶଯିଷ୍ଯେଽହଂ ସମଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ତେ
'ଅଗ୍ନି, ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ; ତୁମେ ପୁଣି ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଫେରିପାରିବ। ମୁଁ ତୁମର ଅରୁଚି ଦୂର କରିଦେବି, ଏହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି।'
ପୁରା ଦେଵନିଯୋଗେନ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଭସ୍ମସାତ୍କୃତମ୍। ଆଲଯଂ ଦେଵଶତ୍ରୂଣାଂ ସୁଘୋରଂ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଵନମ୍
'ପୂର୍ବେ ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତୁମେ ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ରହିବା ଭୟଙ୍କର ଖାଣ୍ଡବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ କରିଥିଲ।'
ତତ୍ର ସର୍ଵାଣି ସତ୍ଵାନି ନିଵସନ୍ତି ଵିଭାଵସୋ। ତେଷାଂ ତ୍ଵଂ ମେଦସା ତୃପ୍ତଃ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
'ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବସୁଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ଚର୍ବି ଭୋଜନ କରି, ତୁମେ ପୁଣି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।'
ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରଦଗ୍ଧୁଂ ତ୍ଵଂ ତତୋ ମୋକ୍ଷ୍ଯସି କିଲ୍ଵିଷାତ୍। ଏତଚ୍ଛୁତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ପରମେଷ୍ଠିମୁଖାଚ୍ଚ୍ଯୁତମ୍
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ଏହାକୁ ପୁଡ଼ାଅ; ତାପରେ ତୁମର ପାପ ମୁକ୍ତି ହେବ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି,
ଉତ୍ତମଂ ଜଵମାସ୍ଥାଯ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ହୁତାଶନଃ। ଆଗମ୍ଯ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଦାଵମୁତ୍ତମଂ ଵୀର୍ଯମାସ୍ଥିତଃ। ସହସା ପ୍ରାଜ୍ଵଲଚ୍ଚାଗ୍ନିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାଯୁସମୀରିତଃ
ଅଗ୍ନିଦେବ ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବେଗ ଧରି ଦୌଡ଼ିଲେ। ଖାଣ୍ଡବବନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ହଠାତ୍ ତେଜରେ ଜଳିଉଠିଲେ, ପବନରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ।
ପ୍ରଦୀପ୍ତଂ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯେ ସ୍ଯୁସ୍ତତ୍ର ନିଵାସିନଃ। ପରମଂ ଯତ୍ନେମାତିଷ୍ଠନ୍ପାଵକସ୍ଯ ପ୍ରଶାନ୍ତଯେ
ଖାଣ୍ଡବବନ ଜଳିଉଠିବା ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କରୈସ୍ତୁ କରିଣଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଜଲମାଦାଯ ସତ୍ଵରାଃ। ସିଷିଚୁଃ ପାଵକଂ କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଶୁଣ୍ଡରେ ଜଳ ନେଇ, ଶୀଘ୍ର ଓ କ୍ରୋଧରେ ଶତେ ଶତେ, ହଜାରେ ହଜାରେ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଢାଳିଲେ।