ନ ହ୍ଯେତତ୍କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନଲ୍ପଂ ସଂପ୍ରତିଭାତି ମେ। ଯଦ୍ଦଦାହ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ହଵ୍ଯଵାହନଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି କାରଣ ମୋତେ କେବଳ ସାଧାରଣ ଲାଗୁନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନି ଏତେ କ୍ରୋଧରେ ଖଣ୍ଡବକୁ ପୋଡ଼ିଦେଲେ।
ଏତଦ୍ଵିସ୍ତରଶୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଖାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ପୁରା ଦାହୋ ଯଥା ସମଭଵନ୍ମୁନେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ଖଣ୍ଡବ ଅଟବିର ପୁରୁଣା ଦାହ କିପରି ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ସଠିକ୍ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ହେ ମୁନି।
ଶୃଣୁ ମେ ବ୍ରୁଵତୋ ରାଜନ୍ସର୍ଵମେତଦ୍ଯଥାତଥମ୍। ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଦଦାହାଗ୍ନିଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ପୃଥିଵୀପତେ
ହେ ରାଜା, ମୋ ପାଖରୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣ, କିଏ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ କାହିଁକି ଅଗ୍ନି ଖଣ୍ଡବକୁ ପୋଡ଼ିଥିଲେ, ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ।
ହନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ପୌରାଣୀମୃଷିସଂସ୍ତୁତାମ୍। କଥାମିମାଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ଵିନାଶିନୀମ୍
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୁରୁଣା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ଖଣ୍ଡବ ଅଟବିର ବିନାଶ ଗଳ୍ପ କହିବି।
ପୌରାଣଃ ଶ୍ରୂଯତେ ରାଜନ୍ରାଜା ହରିହଯୋପମଃ। ଶ୍ଵେତକିର୍ନାମ ଵିଖ୍ଯାତୋ ବଲଵିକ୍ରମସଂଯୁତଃ
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ହେ ରାଜା, ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶ୍ୱେତକୀ। ସେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ହରି ଓ ହୟ ସମାନ ଥିଲେ।
ଯଜ୍ଵା ଦାନପତିର୍ଧୀମାନ୍ଯଥା ନାନ୍ଯୋଽସ୍ତି କଶ୍ଚନ। `ଜଗ୍ରାହ ଦୀକ୍ଷାଂ ସ ନୃପଃ ତଦା ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀମ୍
ସେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଦାନରେ ମହାନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ—ଏପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିଲେ। ସେ ରାଜା ସେତେବେଳେ ବାରୋ ବର୍ଷର ଦୀକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ସତ୍ରେ ସଦା ତସ୍ମିନ୍ସମାଗଚ୍ଛନ୍ମହର୍ଷଯଃ। ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗଵିଦ୍ଵାଂସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ତାଙ୍କର ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ସଦା ବହୁତ ମହାର୍ଷି ଏବଂ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋଗ ଦେଉଥିଲେ।
ଈଜେ ଚ ସ ମହାଯଜ୍ଞୈଃ କ୍ରତୁଭିଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈଃ
ସେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଚୁର ଦାନ ସହିତ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ନାନ୍ଯାଽଭଵଦ୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଦିଵସେ ଦିଵସେ ନୃପ। ସତ୍ରେ କ୍ରିଯାସମାରମ୍ଭେ ଦାନେଷୁ ଵିଵିଧେଷୁ ଚ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରତିଦିନ ଏକମାତ୍ର ଚିନ୍ତା ଥିଲା ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେବା।
ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିଃ ସହିତୋ ଧୀମାନେଵମୀଜେ ସ ଭୂମିପଃ। ତତସ୍ତୁ ଋତ୍ଵିଜଶ୍ଚାସ୍ଯ ଧୂମଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନାଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ଋତ୍ବିଜମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଋତ୍ବିଜମାନେ ଧୂଆଁରେ ଚକ୍ଷୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇଁ
କାଲେନ ମହତା ଖିନ୍ନାସ୍ତତ୍ଯଜୁସ୍ତେ ନରାଧିପମ୍। ତତଃ ପ୍ରସାଦଯାମାସ ଋତ୍ଵିଜସ୍ତାନ୍ମହୀପତିଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାପରେ ରାଜା ସେମାନେକୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଚକ୍ଷୁର୍ଵିକଲତାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ନ ପ୍ରପେଦୁଶ୍ଚ ତେ କ୍ରତୁମ୍। ତତସ୍ତେଷାମନୁମତେ ତଦ୍ଵିପ୍ରୈସ୍ତୁ ନରାଧିପଃ
ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯିବାରୁ, ସେମାନେ ଆଉ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିଲେନି। ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଅନୁମତିରେ, ସେ ରାଜା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ...
ସତ୍ରଂ ସମାପଯାମାସ ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିରପରୈଃ ସହ। ତସ୍ଯୈଵଂଵର୍ତମାନସ୍ଯ କଦାଚିତ୍କାଲପର୍ଯଯେ
ସେ ରାଜା ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କର୍ମକାରୀ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ, ସମୟ କେତେକ ବିତିଗଲା।
ସତ୍ରମହାର୍ତୁକାମସ୍ଯ ସଂଵତ୍ସରଶତଂ କିଲ। ଋତ୍ଵିଜୋ ନାଭ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ସମାହର୍ତୁଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ରାଜା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ଶତବର୍ଷ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ ନାହିଁ।
ସ ଚ ରାଜାଽକରୋଦ୍ଯତ୍ନଂ ମହାନ୍ତଂ ସସୁହୃଜ୍ଜନଃ। ପ୍ରଣିପାତେନ ସାନ୍ତ୍ଵେନ ଦାନେନ ଚ ମହାଯଶାଃ
ଏହିପରି ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧି ଥିବା ରାଜା, ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ, ନମ୍ରତା, ମିଥାସ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଋତ୍ଵିଜୋଽନୁନଯାମାସ ଭୂଯୋ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵତନ୍ଦ୍ରିତଃ। ତେ ଚାସ୍ଯ ତମଭିପ୍ରାଯଂ ନ ଚକ୍ରୁରମିତୌଜସଃ
ସେ ରାଜା ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ ନାହିଁ।
ସ ଚାଶ୍ରମସ୍ଥାନ୍ରାଜର୍ଷିସ୍ତାନୁଵାଚ ରୁଷାନ୍ଵିତଃ। ଯଦ୍ଯହଂ ପତିତୋ ଵିପ୍ରାଃ ଶୁଶ୍ରୂଷାଯାଂ ନ ଚ ସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ ରାଜା ରୁଷାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯଦି ଅପରାଧ କରିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବଂ ସେବାରେ ଅଟୁଟ ନୁହେଁ—'
ଆଶୁ ତ୍ଯାଜ୍ଯୋଽସ୍ମି ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଶ୍ଚ ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ। ତନ୍ନାର୍ହଥ କ୍ରତୁଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଵ୍ଯାଘାତଯିତୁମଦ୍ଯ ତାମ୍
'ତେବେ ତୁମେ ମୋତେ ତୁରନ୍ତ ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋତେ ଘୃଣା କରନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ଆଜି ତୁମେ ଯଜ୍ଞରେ ଆସ୍ଥାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଅସ୍ଥାନେ ଵା ପରିତ୍ଯାଗଂ କର୍ତୁଂ ମେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ପ୍ରପନ୍ନ ଏଵ ଵୋ ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହଥ
'କାରଣ ବିନା ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ ତୁମେ ମୋତେ କୃପା କରିବା ଉଚିତ।'
ସାନ୍ତ୍ଵଦାନାଦିଭିର୍ଵାକ୍ଯୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵତଃ କାର୍ଯଵତ୍ତଯା। ପ୍ରସାଦଯିତ୍ଵା ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯନ୍ନଃ କାର୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
'ମିଥାସ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ, ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ତୁମେ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ହେବ, ତାପରେ ମୁଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତାହା କହିବି।'
ଅଥଵାଽହଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଭଵଦ୍ଭିର୍ଦ୍ଵେଷକାରଣାତ୍। ଋତ୍ଵିଜୋଽନ୍ଯାନ୍ଗମିଷ୍ଯାମି ଯାଜନାର୍ଥଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
'ନାହିଁଲେ, ଯଦି ତୁମେ ଦ୍ୱେଷ ବଶତଃ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କର, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତେବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଯଜ୍ଞ କରିବି।'
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଵିରରାମ ସ ପାର୍ଥିଵଃ। ଯଦା ନ ଶେକୂ ରାଜାନଂ ଯାଜନାର୍ଥଂ ପରନ୍ତପ
ଏପରି କହି ରାଜା ଚୁପ୍ ହୋଇ ରହିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ।
ତତସ୍ତେ ଯାଜକାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତମୂଚୁର୍ନୃପସତ୍ତମମ୍। ତଵ କର୍ମାମ୍ଯଜସ୍ରଂ ଵୈ ଵର୍ତନ୍ତେ ପାର୍ଥିଵୋତ୍ତମ
ତାପରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ଯଜ୍ଞ କର୍ମ ସଦା ଚାଲିଛି।'
ତତୋ ଵଯଂ ପରିଶ୍ରାନ୍ତାଃ ସତତଂ କର୍ମଵାହିନଃ। ଶ୍ରମାଦସ୍ମାତ୍ପରିଶ୍ରାନ୍ତାନ୍ସ ତ୍ଵଂ ନସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁମର୍ହସି
'ଏହିପରି ଆମେ ସବୁବେଳେ କର୍ମରେ ଲାଗି ଥିବାରୁ ଅତିଶୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛୁ; ଏହି କଷ୍ଟରୁ ଆମେ ଦୁଃଖିତ, ତେଣୁ ତୁମେ ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ବୁଦ୍ଧିମୋହଂ ସମାସ୍ଥାଯ ତ୍ଵରାସଂଭାଵିତୋଽନଘ। ଗଚ୍ଛ ରୁଦ୍ରସକାଶଂ ତ୍ଵଂ ସହି ତ୍ଵାଂ ଯାଜଯିଷ୍ଯତି
'ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ପଡ଼ି ଏବଂ ଅତି ତ୍ୱରାରେ, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ତୁମେ ନିଜେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ; ସେ ଯଦି ସହିପାରିବେ, ତେବେ ତୁମର ଯଜ୍ଞ କରିଦେବେ।'
ସାଧିକ୍ଷେପଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶ୍ଵେତକିର୍ନୃପଃ। କୈଲାସଂ ପର୍ଵତଂ ଗତ୍ଵା ତପ ଉଗ୍ରଂ ସମାସ୍ଥିତଃ
ଏଭଳି ଉପହାସ ଭରା କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ୱେତକି ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କୈଳାଶ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ ଏବଂ ତିବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲାଗିଗଲେ।
ଆରାଧଯନ୍ମହାଦେଵଂ ନିଯତଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ଉପଵାସପରୋ ରାଜନ୍ଦୀର୍ଘକାଲମତିଷ୍ଠତ
ନିୟମିତ ଓ ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଧରି, ରାଜା ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ଉପବାସରେ ଲାଗି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ।
କଦାଚିଦ୍ଦ୍ଵାଦଶେ କାଲେ କଦାଚିଦପି ଷୋଡଶେ। ଆହାରମକରୋଦ୍ରାଜା ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ
କେବେ ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ, କେବେ କି ଷୋଡ଼ଶ ଦିନରେ ରାଜା ଖାଦ୍ୟ ନେଉଥିଲେ—ମୂଳ ଓ ଫଳ।
ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁସ୍ତ୍ଵନିମିଷସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ସ୍ଥାଣୁରିଵାଚଲଃ। ଷଣ୍ମାସାନଭଵଦ୍ରାଜା ଶ୍ଵେତକିଃ ସୁସମାହିତଃ
ବାହୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଅନିମିଷ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏବଂ ଥିବା ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଚଳ ରହି, ଶ୍ୱେତକି ରାଜା ଛଅ ମାସ ଧରି ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ରହିଲେ।
ତଂ ତଥା ନୃପଶାର୍ଦୂଲଂ ତପ୍ଯମାନଂ ମହତ୍ତପଃ। ଶଙ୍କରଃ ପରମପ୍ରୀତ୍ଯା ଦର୍ଶଯାମାସ ଭାରତ
ଏଭଳି ମହାତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ, ହେ ଭାରତ, ଶଂକର ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।