ଏଵମୁକ୍ତୋ ତମବ୍ରୂତାଂ ତତସ୍ତୌ କୃଷ୍ଣପାଣ୍ଡଵୌ। କେନାନ୍ନେନ ଭଵାଂସ୍ତୃପ୍ଯେତ୍ତସ୍ଯାନ୍ନସ୍ଯ ଯତାଵହେ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ଓ ପାଣ୍ଡବ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ତୃପ୍ତ ହେବେ? କେଉଁ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁଛନ୍ତି?'
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଭଗଵାନବ୍ରଵୀତ୍ତାଵୁଭୌ ତତଃ। ଭାଷମାଣୌ ତଦା ଵୀରୌ କିମନ୍ନଂ କ୍ରିଯତାମିତି
ଏଭଳି ପଚାରିଲେ, ସେ ଭଗବାନ୍ ଦୁଇ ଶୂରକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ତୁମେ କହୁଛ, କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯିବ?'
ନାହମନ୍ନଂ ବୁଭୁକ୍ଷେ ଵୈ ପାଵକଂ ମାଂ ନିବୋଧତମ୍। ଯଦନ୍ନମନୁରୂପଂ ମେ ତଦ୍ଯୁଵାଂ ସଂପ୍ରଯଚ୍ଛତମ୍
ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ ଚାହେଁନି; ମୋତେ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ଜାଣ; ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ସେହି ଦିଅ।
ଇଦମିନ୍ଦ୍ରଃ ସଦା ଦାଵଂ ଖାଣ୍ଡଵଂ ପରିରକ୍ଷତି। ନ ଚ ଶକ୍ନୋମ୍ଯହଂ ଦଗ୍ଧୁଂ ରକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ମହାତ୍ମନା
ଇନ୍ଦ୍ର ସବୁବେଳେ ଏହି ଖାଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସେ ମହାପୁରୁଷ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଜଳାଇପାରୁନି।
ଵସତ୍ଯତ୍ର ସଖା ତସ୍ଯ ତକ୍ଷକଃ ପନ୍ନଗଃ ସଦା। ସଗଣସ୍ତତ୍କୃତେ ଦାଵଂ ପରିରକ୍ଷତି ଵଜ୍ରଭୃତ୍
ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ତକ୍ଷକ ନାମକ ସର୍ପ ସଦା ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ବସୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ଅଟବିକୁ ସଦା ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି।
ତତ୍ର ଭୂତାନ୍ଯନେକାନି ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେଽସ୍ଯ ପ୍ରସଙ୍ଗତଃ। ତଂ ଦିଧକ୍ଷୁର୍ନ ଶକ୍ନୋମି ଦଗ୍ଧୁଂ ଶକ୍ରସ୍ଯ ତେଜସା
ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ଅଟବିକୁ ପୋଡ଼ିବାକୁ ଚାହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହାକୁ ପୋଡ଼ିପାରୁନି।
ସ ମାଂ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେଘାମ୍ଭୋଭିଃ ପ୍ରଵର୍ଷତି। ତତୋ ଦଗ୍ଧୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଦିଧକ୍ଷୁର୍ଦାଵମୀପ୍ସିତମ୍
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ମେଘରୁ ବର୍ଷା କରାନ୍ତି। ଏହିପରି, ମୁଁ ଯେତେଇଚ୍ଛା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଚାହିଁଥିବା ପରି ଏହି ଅଟବିକୁ ପୁରା ପୋଡ଼ିପାରୁନି।
ସ ଯୁଵାଭ୍ଯାଂ ସହାଯାଭ୍ଯାମସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସମାଗତଃ। ଦହେଯଂ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଦାଵମେତଦନ୍ନଂ ଵୃତଂ ମଯା
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଯଦି ମୋ ସହଯୋଗୀ ଭାବେ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ମୋ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଉଛ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ଖଣ୍ଡବ ଅଟବିକୁ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ମୋର ଆହାର ଭାବେ ବାଛିଛି, ପୋଡ଼ିପାରିବି।
ଯୁଵାଂ ହ୍ଯୁଦକଧାରାସ୍ତା ଭୂତାନି ଚ ସମନ୍ତତଃ। ଉତ୍ତମାସ୍ତ୍ରଵିଦୌ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵତୋ ଵାରଯିଷ୍ଯଥଃ
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜଳଧାରା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅଟକାଇପାରିବେ।
କିମର୍ଥଂ ଭଗଵାନଗ୍ନିଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଦଗ୍ଧୁମିଚ୍ଛତି। ରକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ନାନାସତ୍ଵସମାଯୁତମ୍
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଏହି ଖଣ୍ଡବ ଅଟବି, ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୋଡ଼ିବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛନ୍ତି?
ନ ହ୍ଯେତତ୍କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନଲ୍ପଂ ସଂପ୍ରତିଭାତି ମେ। ଯଦ୍ଦଦାହ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ହଵ୍ଯଵାହନଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି କାରଣ ମୋତେ କେବଳ ସାଧାରଣ ଲାଗୁନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନି ଏତେ କ୍ରୋଧରେ ଖଣ୍ଡବକୁ ପୋଡ଼ିଦେଲେ।
ଏତଦ୍ଵିସ୍ତରଶୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଖାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ପୁରା ଦାହୋ ଯଥା ସମଭଵନ୍ମୁନେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ଖଣ୍ଡବ ଅଟବିର ପୁରୁଣା ଦାହ କିପରି ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ସଠିକ୍ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ହେ ମୁନି।
ଶୃଣୁ ମେ ବ୍ରୁଵତୋ ରାଜନ୍ସର୍ଵମେତଦ୍ଯଥାତଥମ୍। ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଦଦାହାଗ୍ନିଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ପୃଥିଵୀପତେ
ହେ ରାଜା, ମୋ ପାଖରୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣ, କିଏ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ କାହିଁକି ଅଗ୍ନି ଖଣ୍ଡବକୁ ପୋଡ଼ିଥିଲେ, ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ।
ହନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ପୌରାଣୀମୃଷିସଂସ୍ତୁତାମ୍। କଥାମିମାଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ଵିନାଶିନୀମ୍
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୁରୁଣା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ଖଣ୍ଡବ ଅଟବିର ବିନାଶ ଗଳ୍ପ କହିବି।
ପୌରାଣଃ ଶ୍ରୂଯତେ ରାଜନ୍ରାଜା ହରିହଯୋପମଃ। ଶ୍ଵେତକିର୍ନାମ ଵିଖ୍ଯାତୋ ବଲଵିକ୍ରମସଂଯୁତଃ
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ହେ ରାଜା, ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶ୍ୱେତକୀ। ସେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ହରି ଓ ହୟ ସମାନ ଥିଲେ।
ଯଜ୍ଵା ଦାନପତିର୍ଧୀମାନ୍ଯଥା ନାନ୍ଯୋଽସ୍ତି କଶ୍ଚନ। `ଜଗ୍ରାହ ଦୀକ୍ଷାଂ ସ ନୃପଃ ତଦା ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀମ୍
ସେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଦାନରେ ମହାନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ—ଏପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିଲେ। ସେ ରାଜା ସେତେବେଳେ ବାରୋ ବର୍ଷର ଦୀକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ସତ୍ରେ ସଦା ତସ୍ମିନ୍ସମାଗଚ୍ଛନ୍ମହର୍ଷଯଃ। ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗଵିଦ୍ଵାଂସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ତାଙ୍କର ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ସଦା ବହୁତ ମହାର୍ଷି ଏବଂ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋଗ ଦେଉଥିଲେ।
ଈଜେ ଚ ସ ମହାଯଜ୍ଞୈଃ କ୍ରତୁଭିଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈଃ
ସେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଚୁର ଦାନ ସହିତ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ନାନ୍ଯାଽଭଵଦ୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଦିଵସେ ଦିଵସେ ନୃପ। ସତ୍ରେ କ୍ରିଯାସମାରମ୍ଭେ ଦାନେଷୁ ଵିଵିଧେଷୁ ଚ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରତିଦିନ ଏକମାତ୍ର ଚିନ୍ତା ଥିଲା ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେବା।
ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିଃ ସହିତୋ ଧୀମାନେଵମୀଜେ ସ ଭୂମିପଃ। ତତସ୍ତୁ ଋତ୍ଵିଜଶ୍ଚାସ୍ଯ ଧୂମଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନାଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ଋତ୍ବିଜମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଋତ୍ବିଜମାନେ ଧୂଆଁରେ ଚକ୍ଷୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇଁ
କାଲେନ ମହତା ଖିନ୍ନାସ୍ତତ୍ଯଜୁସ୍ତେ ନରାଧିପମ୍। ତତଃ ପ୍ରସାଦଯାମାସ ଋତ୍ଵିଜସ୍ତାନ୍ମହୀପତିଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାପରେ ରାଜା ସେମାନେକୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଚକ୍ଷୁର୍ଵିକଲତାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ନ ପ୍ରପେଦୁଶ୍ଚ ତେ କ୍ରତୁମ୍। ତତସ୍ତେଷାମନୁମତେ ତଦ୍ଵିପ୍ରୈସ୍ତୁ ନରାଧିପଃ
ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯିବାରୁ, ସେମାନେ ଆଉ ଯଜ୍ଞ କରିପାରିଲେନି। ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଅନୁମତିରେ, ସେ ରାଜା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ...
ସତ୍ରଂ ସମାପଯାମାସ ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିରପରୈଃ ସହ। ତସ୍ଯୈଵଂଵର୍ତମାନସ୍ଯ କଦାଚିତ୍କାଲପର୍ଯଯେ
ସେ ରାଜା ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କର୍ମକାରୀ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ, ସମୟ କେତେକ ବିତିଗଲା।
ସତ୍ରମହାର୍ତୁକାମସ୍ଯ ସଂଵତ୍ସରଶତଂ କିଲ। ଋତ୍ଵିଜୋ ନାଭ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ସମାହର୍ତୁଂ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ରାଜା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ଶତବର୍ଷ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ ନାହିଁ।
ସ ଚ ରାଜାଽକରୋଦ୍ଯତ୍ନଂ ମହାନ୍ତଂ ସସୁହୃଜ୍ଜନଃ। ପ୍ରଣିପାତେନ ସାନ୍ତ୍ଵେନ ଦାନେନ ଚ ମହାଯଶାଃ
ଏହିପରି ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧି ଥିବା ରାଜା, ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ, ନମ୍ରତା, ମିଥାସ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଋତ୍ଵିଜୋଽନୁନଯାମାସ ଭୂଯୋ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵତନ୍ଦ୍ରିତଃ। ତେ ଚାସ୍ଯ ତମଭିପ୍ରାଯଂ ନ ଚକ୍ରୁରମିତୌଜସଃ
ସେ ରାଜା ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି ଅନୁରୋଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ ନାହିଁ।
ସ ଚାଶ୍ରମସ୍ଥାନ୍ରାଜର୍ଷିସ୍ତାନୁଵାଚ ରୁଷାନ୍ଵିତଃ। ଯଦ୍ଯହଂ ପତିତୋ ଵିପ୍ରାଃ ଶୁଶ୍ରୂଷାଯାଂ ନ ଚ ସ୍ଥିତଃ
ତାପରେ ରାଜା ରୁଷାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଆଶ୍ରମରେ ଥିବା ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯଦି ଅପରାଧ କରିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏବଂ ସେବାରେ ଅଟୁଟ ନୁହେଁ—'
ଆଶୁ ତ୍ଯାଜ୍ଯୋଽସ୍ମି ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଶ୍ଚ ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ। ତନ୍ନାର୍ହଥ କ୍ରତୁଶ୍ରଦ୍ଧାଂ ଵ୍ଯାଘାତଯିତୁମଦ୍ଯ ତାମ୍
'ତେବେ ତୁମେ ମୋତେ ତୁରନ୍ତ ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋତେ ଘୃଣା କରନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ଆଜି ତୁମେ ଯଜ୍ଞରେ ଆସ୍ଥାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଅସ୍ଥାନେ ଵା ପରିତ୍ଯାଗଂ କର୍ତୁଂ ମେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ପ୍ରପନ୍ନ ଏଵ ଵୋ ଵିପ୍ରାଃ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହଥ
'କାରଣ ବିନା ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି, ଏହିପରି ସ୍ଥିତିରେ ତୁମେ ମୋତେ କୃପା କରିବା ଉଚିତ।'
ସାନ୍ତ୍ଵଦାନାଦିଭିର୍ଵାକ୍ଯୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵତଃ କାର୍ଯଵତ୍ତଯା। ପ୍ରସାଦଯିତ୍ଵା ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯନ୍ନଃ କାର୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
'ମିଥାସ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ, ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ତୁମେ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ହେବ, ତାପରେ ମୁଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତାହା କହିବି।'