ଵେଣୁଵୀଣାମୃଦଙ୍ଗାନାଂ ମନୋଜ୍ଞାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଶବ୍ଦେନ ପୂର୍ଯତେ ହର୍ମ୍ଯଂ ତଦ୍ଵନଂ ସୁମହର୍ଦ୍ଧିମତ୍
ବାଁଶୀ, ବୀଣା ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ମନୋହର ଶବ୍ଦରେ ସେ ମହଲ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଙ୍ଗଲ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ତସ୍ମିଂସ୍ତଦା ଵର୍ତମାନୋ କୁରୁଦାଶାର୍ହନନ୍ଦନୌ। ସମୀପଂ ଜଗ୍ମତୁଃ କଂଚିଦୁଦ୍ଦେଶଂ ସୁମନୋହରମ୍
ସେ ସମୟରେ କୁରୁ ଓ ଦାଶାର୍ହଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ସେଠାରେ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନକୁ ଏକାଠି ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ମହାତ୍ମାନୌ କୃଷ୍ଣୌ ପରପୁରଞ୍ଜଯୌ। ମହାର୍ହାସନଯୋ ରାଜଂସ୍ତତସ୍ତୌ ସନ୍ନିଷୀଦତୁଃ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦୁଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା—କୃଷ୍ଣ ଓ ଶତ୍ରୁନଗର ଜିତିଥିବା ଅନ୍ୟଜଣ—ମୂଲ୍ୟବାନ ଆସନରେ ବସିଲେ, ହେ ରାଜା।
ତତ୍ର ପୂର୍ଵଵ୍ଯତୀତାନି ଵିକ୍ରାନ୍ତାନୀତରାଣି ଚ। ବହୂନି କଥଯିତ୍ଵା ତୌ ରେମାତେ ପାର୍ଥମାଧଵୌ
ସେଠାରେ, ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିବା ବହୁ ଶୂରତା ଓ ଅନ୍ୟ କଥା ମନେପକାଇ, ପାର୍ଥ ଓ ମାଧବ ଆନନ୍ଦରେ ବିତାଉଥିଲେ।
ତତ୍ରୋପଵିଷ୍ଟୌ ମୁଦିତୌ ନାକପୃଷ୍ଠେଽଶ୍ଵିନାଵିଵ। ଅଭ୍ଯାଗଚ୍ଛତ୍ତଦା ଵିପ୍ରୋ ଵାସୁଦେଵଧନଞ୍ଜଯୌ
ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ୱିନୀକୁମାର; ସେଇ ସମୟରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାସୁଦେବ ଓ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ବୃହଚ୍ଛାଲପ୍ରତୀକାଶଃ ପ୍ରତପ୍ତକନକପ୍ରଭଃ। ହରିପିଙ୍ଗୋଜ୍ଜ୍ଵଲଶ୍ମଶ୍ରୁଃ ପ୍ରମାଣାଯାମତଃ ସମଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ତପ୍ତ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ହଳଦିଆ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଦାଢ଼ି, ଦେହର ମାପ ଏକ ସମାନ।
ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶଶ୍ଚୀରଵାସା ଜଟାଧରଃ। ପଦ୍ମପତ୍ରାନନଃ ପିଙ୍ଗସ୍ତେଜସା ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନିଵ
ସେ ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଜଟା ଥିଲା, ମୁହଁ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି, ହଳଦିଆ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଉଥିଲେ।
ଜଗାମ ତୌ କୃଷ୍ଣପାର୍ଥୌ ଦିଧକ୍ଷୁଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଵନମ୍। ଉପସୃଷ୍ଟଂ ତୁ ତଂ କୃଷ୍ଣୋ ଭ୍ରାଜମାନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍। ଅର୍ଜନୋ ଵାସୁଦେଵଶ୍ଚ ତୂର୍ଣମୁତ୍ପତ୍ଯ ତସ୍ଥତୁଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଜଳାଇବାକୁ ଚାହିଁ, କୃଷ୍ଣ ଓ ପାର୍ଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିକଟକୁ ଆସିବା ସହିତ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ବାସୁଦେବ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଦାଡ଼ିଲେ।
ସୋଽବ୍ରଵୀଦର୍ଜୁନଂ ଚୈଵ ଵାସୁଦେଵଂ ଚ ସାତ୍ଵତମ୍। ଲୋକପ୍ରଵୀରୌ ତିଷ୍ଠନ୍ତୌ କାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ସମୀପତଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅର୍ଜୁନ ଓ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ଖାଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲ ନିକଟରେ ଦାଡ଼ିଥିଲେ, କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବହୁଭୋକ୍ତାଽସ୍ମି ବୁଞ୍ଜେଽପରିମିତଂ ସଦା। ଭିକ୍ଷେ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯପାର୍ଥୌ ଵାମେକାଂ ତୃପ୍ତିଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତମ୍
ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବହୁତ ଖାଉଛି, ସଦା ଅସୀମ ଭୋଗ କରେ; ହେ ବୃଷ୍ଣି ଓ ପାର୍ଥ, ମୋତେ ଏକ ତୃପ୍ତି ଦିଅ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ତମବ୍ରୂତାଂ ତତସ୍ତୌ କୃଷ୍ଣପାଣ୍ଡଵୌ। କେନାନ୍ନେନ ଭଵାଂସ୍ତୃପ୍ଯେତ୍ତସ୍ଯାନ୍ନସ୍ଯ ଯତାଵହେ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ଓ ପାଣ୍ଡବ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ତୃପ୍ତ ହେବେ? କେଉଁ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁଛନ୍ତି?'
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଭଗଵାନବ୍ରଵୀତ୍ତାଵୁଭୌ ତତଃ। ଭାଷମାଣୌ ତଦା ଵୀରୌ କିମନ୍ନଂ କ୍ରିଯତାମିତି
ଏଭଳି ପଚାରିଲେ, ସେ ଭଗବାନ୍ ଦୁଇ ଶୂରକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ତୁମେ କହୁଛ, କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯିବ?'
ନାହମନ୍ନଂ ବୁଭୁକ୍ଷେ ଵୈ ପାଵକଂ ମାଂ ନିବୋଧତମ୍। ଯଦନ୍ନମନୁରୂପଂ ମେ ତଦ୍ଯୁଵାଂ ସଂପ୍ରଯଚ୍ଛତମ୍
ମୁଁ ଖାଦ୍ୟ ଚାହେଁନି; ମୋତେ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ଜାଣ; ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ସେହି ଦିଅ।
ଇଦମିନ୍ଦ୍ରଃ ସଦା ଦାଵଂ ଖାଣ୍ଡଵଂ ପରିରକ୍ଷତି। ନ ଚ ଶକ୍ନୋମ୍ଯହଂ ଦଗ୍ଧୁଂ ରକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ମହାତ୍ମନା
ଇନ୍ଦ୍ର ସବୁବେଳେ ଏହି ଖାଣ୍ଡବ ଜଙ୍ଗଲକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସେ ମହାପୁରୁଷ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଜଳାଇପାରୁନି।
ଵସତ୍ଯତ୍ର ସଖା ତସ୍ଯ ତକ୍ଷକଃ ପନ୍ନଗଃ ସଦା। ସଗଣସ୍ତତ୍କୃତେ ଦାଵଂ ପରିରକ୍ଷତି ଵଜ୍ରଭୃତ୍
ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ତକ୍ଷକ ନାମକ ସର୍ପ ସଦା ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ବସୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ଅଟବିକୁ ସଦା ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି।
ତତ୍ର ଭୂତାନ୍ଯନେକାନି ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେଽସ୍ଯ ପ୍ରସଙ୍ଗତଃ। ତଂ ଦିଧକ୍ଷୁର୍ନ ଶକ୍ନୋମି ଦଗ୍ଧୁଂ ଶକ୍ରସ୍ଯ ତେଜସା
ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ଅଟବିକୁ ପୋଡ଼ିବାକୁ ଚାହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହାକୁ ପୋଡ଼ିପାରୁନି।
ସ ମାଂ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେଘାମ୍ଭୋଭିଃ ପ୍ରଵର୍ଷତି। ତତୋ ଦଗ୍ଧୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଦିଧକ୍ଷୁର୍ଦାଵମୀପ୍ସିତମ୍
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ମେଘରୁ ବର୍ଷା କରାନ୍ତି। ଏହିପରି, ମୁଁ ଯେତେଇଚ୍ଛା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଚାହିଁଥିବା ପରି ଏହି ଅଟବିକୁ ପୁରା ପୋଡ଼ିପାରୁନି।
ସ ଯୁଵାଭ୍ଯାଂ ସହାଯାଭ୍ଯାମସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସମାଗତଃ। ଦହେଯଂ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଦାଵମେତଦନ୍ନଂ ଵୃତଂ ମଯା
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଯଦି ମୋ ସହଯୋଗୀ ଭାବେ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ ମୋ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଉଛ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ଖଣ୍ଡବ ଅଟବିକୁ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ମୋର ଆହାର ଭାବେ ବାଛିଛି, ପୋଡ଼ିପାରିବି।
ଯୁଵାଂ ହ୍ଯୁଦକଧାରାସ୍ତା ଭୂତାନି ଚ ସମନ୍ତତଃ। ଉତ୍ତମାସ୍ତ୍ରଵିଦୌ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵତୋ ଵାରଯିଷ୍ଯଥଃ
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜଳଧାରା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅଟକାଇପାରିବେ।
କିମର୍ଥଂ ଭଗଵାନଗ୍ନିଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ଦଗ୍ଧୁମିଚ୍ଛତି। ରକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ନାନାସତ୍ଵସମାଯୁତମ୍
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଏହି ଖଣ୍ଡବ ଅଟବି, ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୋଡ଼ିବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛନ୍ତି?
ନ ହ୍ଯେତତ୍କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନଲ୍ପଂ ସଂପ୍ରତିଭାତି ମେ। ଯଦ୍ଦଦାହ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ହଵ୍ଯଵାହନଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି କାରଣ ମୋତେ କେବଳ ସାଧାରଣ ଲାଗୁନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନି ଏତେ କ୍ରୋଧରେ ଖଣ୍ଡବକୁ ପୋଡ଼ିଦେଲେ।
ଏତଦ୍ଵିସ୍ତରଶୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ଖାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ପୁରା ଦାହୋ ଯଥା ସମଭଵନ୍ମୁନେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ଖଣ୍ଡବ ଅଟବିର ପୁରୁଣା ଦାହ କିପରି ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ସଠିକ୍ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ହେ ମୁନି।
ଶୃଣୁ ମେ ବ୍ରୁଵତୋ ରାଜନ୍ସର୍ଵମେତଦ୍ଯଥାତଥମ୍। ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଦଦାହାଗ୍ନିଃ ଖାଣ୍ଡଵଂ ପୃଥିଵୀପତେ
ହେ ରାଜା, ମୋ ପାଖରୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣ, କିଏ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ କାହିଁକି ଅଗ୍ନି ଖଣ୍ଡବକୁ ପୋଡ଼ିଥିଲେ, ହେ ପୃଥିବୀର ନାଥ।
ହନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ପୌରାଣୀମୃଷିସଂସ୍ତୁତାମ୍। କଥାମିମାଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ଵିନାଶିନୀମ୍
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୁରୁଣା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ଖଣ୍ଡବ ଅଟବିର ବିନାଶ ଗଳ୍ପ କହିବି।
ପୌରାଣଃ ଶ୍ରୂଯତେ ରାଜନ୍ରାଜା ହରିହଯୋପମଃ। ଶ୍ଵେତକିର୍ନାମ ଵିଖ୍ଯାତୋ ବଲଵିକ୍ରମସଂଯୁତଃ
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ, ହେ ରାଜା, ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶ୍ୱେତକୀ। ସେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ହରି ଓ ହୟ ସମାନ ଥିଲେ।
ଯଜ୍ଵା ଦାନପତିର୍ଧୀମାନ୍ଯଥା ନାନ୍ଯୋଽସ୍ତି କଶ୍ଚନ। `ଜଗ୍ରାହ ଦୀକ୍ଷାଂ ସ ନୃପଃ ତଦା ଦ୍ଵାଦଶଵାର୍ଷିକୀମ୍
ସେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଦାନରେ ମହାନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ—ଏପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିଲେ। ସେ ରାଜା ସେତେବେଳେ ବାରୋ ବର୍ଷର ଦୀକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ସତ୍ରେ ସଦା ତସ୍ମିନ୍ସମାଗଚ୍ଛନ୍ମହର୍ଷଯଃ। ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗଵିଦ୍ଵାଂସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ତାଙ୍କର ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ସଦା ବହୁତ ମହାର୍ଷି ଏବଂ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋଗ ଦେଉଥିଲେ।
ଈଜେ ଚ ସ ମହାଯଜ୍ଞୈଃ କ୍ରତୁଭିଶ୍ଚାପ୍ତଦକ୍ଷିଣୈଃ
ସେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଚୁର ଦାନ ସହିତ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ନାନ୍ଯାଽଭଵଦ୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଦିଵସେ ଦିଵସେ ନୃପ। ସତ୍ରେ କ୍ରିଯାସମାରମ୍ଭେ ଦାନେଷୁ ଵିଵିଧେଷୁ ଚ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରତିଦିନ ଏକମାତ୍ର ଚିନ୍ତା ଥିଲା ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେବା।
ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିଃ ସହିତୋ ଧୀମାନେଵମୀଜେ ସ ଭୂମିପଃ। ତତସ୍ତୁ ଋତ୍ଵିଜଶ୍ଚାସ୍ଯ ଧୂମଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନାଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ତାଙ୍କ ଋତ୍ବିଜମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଋତ୍ବିଜମାନେ ଧୂଆଁରେ ଚକ୍ଷୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଇଁ