ଅପାଂପତିରଥୋଵାଚ ମମାପ୍ଯଂଶୋ ଭଵେତ୍ତତଃ। ସୋଢାଽସ୍ମି ଵିପୁଲଂ ମର୍ଦଂ ମନ୍ଦରଭ୍ରମଣାଦିତି
ତେବେ ଜଳର ଠାକୁର କହିଲେ, 'ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏକ ଅଂଶ ମିଳୁ; ମନ୍ଦର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ହେବା ଦୁଃଖକୁ ମୁଁ ସହିବି।'
ଊଚୁଶ୍ଚ କୂର୍ମରାଜାନମକୂପାରେ ସୁରାସୁରାଃ। ଅଧିଷ୍ଠାନଂ ଗିରେରସ୍ଯ ଭଵାନ୍ଭଵିତୁମର୍ହତି
ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଗଭୀର ଜଳର କୁମ୍ଭୀର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଆପଣ ଆଧାର ହେବା ଉଚିତ।'
କୂର୍ମେଣ ତୁ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପୃଷ୍ଠମସ୍ଯ ସମର୍ପିତମ୍। ତଂ ଶୈଲଂ ତସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠସ୍ଥଂ ଵଜ୍ରେଣେନ୍ଦ୍ରୋଽଭ୍ଯପୀଡଯତ୍
କୂର୍ମ ରାଜା ରାଜିହେଇ ନିଜ ପିଠି ଦେଲେ। ତାହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ପିଠି ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପାହାଡ଼କୁ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦବାଇଲେ।
ମନ୍ଥାନଂ ମନ୍ଦରଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ଯୋକ୍ତ୍ରଂ ଚ ଵାସୁକିମ୍। ଦେଵା ମଥିତୁମାରବ୍ଧାଃ ସମୁଦ୍ରଂ ନିଧିମମ୍ଭସାମ୍। ଅମୃତାର୍ଥେ ପୁରା ବ୍ରହ୍ମସ୍ତଥୈଵାସୁରଦାନଵାଃ
ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ମଥାନ ଭାବେ ଏବଂ ବାସୁକି ନାଗକୁ ଦୋରି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ଦେବତାମାନେ, ଅସୁର ଓ ଦାନବମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଅମୃତ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏକମନ୍ତମୁପାଶ୍ଲିଷ୍ଟା ନାଗରାଜ୍ଞୋ ମହାସୁରାଃ
ବଡ଼ ଅସୁରମାନେ ନାଗରାଜ ବାସୁକିଙ୍କର ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଭଲଭାବେ ଧରିଲେ।
ଵିବୁଧାଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଯତଃ ପୁଚ୍ଛଂ ତତଃ ସ୍ଥିତାଃ। ଅନନ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋ ଯତୋ ନାରାଯଣଃ ସ୍ଥିତଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ବାସୁକିଙ୍କ ପୁଛ ଦିଗରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଓ ନାରାୟଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଵାସୁକେରଗ୍ରମାଶ୍ଲିଷ୍ଟା ନାଗରାଜ୍ଞୋ ମହାସୁରାଃ।' ଶିର ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ନାଗସ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନରଵାକ୍ଷିପନ୍
ବଡ଼ ଅସୁରମାନେ ବାସୁକି ନାଗର ମୁଣ୍ଡ ଧରି, ବାରମ୍ବାର ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଏବଂ ତଳକୁ ଟାଣିଲେ।
ଵାସୁକେରଥ ନାଗସ୍ଯ ସହସା କ୍ଷିପ୍ଯତୋଽସୁରୈଃ। ସଧୂମାଃ ସାର୍ଚିଷୋ ଵାତା ନିଷ୍ପେତୁରସକୃନ୍ମୁଖାତ୍
ଅସୁରମାନେ ବାସୁକି ନାଗକୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଟାଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ବାରମ୍ବାର ଧୂଆଁ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ବାହାରିଲା।
ଵାସୁକେର୍ମଥ୍ଯମାନସ୍ଯ ନିଃସୃତେନ ଵିଷେଣ ଚ। ଅଭଵନ୍ମିଶ୍ରିତଂ ତୋଯଂ ତଦା ଭାର୍ଗଵନନ୍ଦନ
ହେ ଭାର୍ଗବବଂଶୀ, ବାସୁକି ମଥିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କରୁ ନିସ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଥିବା ବିଷ ଜଳ ସହିତ ମିଶିଗଲା।
ମଥନାନ୍ମନ୍ଦରେଣାଥ ଦେଵଦାନଵବାହୁଭିଃ। ଵିଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ହାଲାହଲମିତି ଶ୍ରୁତମ୍
ତାପରେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ନିଜ ହାତରେ ଧରି ମଥିବା ସମୟରେ, ଏକ ତୀବ୍ର ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ ହାଳାହଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦେଵାଶ୍ଚ ଦାନଵାଶ୍ଚୈଵ ଦଗ୍ଧାଶ୍ଚୈଵ ଵିଷେଣ ହ। ଅପାକ୍ରାମଂସ୍ତତୋ ଭୀତା ଵିଷାଦମଗମଂସ୍ତଦା
ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ, ସେଇ ବିଷରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଭୟରେ ସେଠାରୁ ପଳାଇଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣମବ୍ରୁଵନ୍ଦେଵାଃ ସମେତ୍ଯ ମୁନିପୁଂଗଵୈଃ। ମଥ୍ଯମାନେଽମୃତେ ଜାତଂ ଵିଷଂ କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍
ଦେବତାମାନେ, ମହାମୁନିମାନେ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: 'ଅମୃତ ପାଇଁ ମଥିବା ସମୟରେ ଏକ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହା କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦହୁଛି।'
ତେନୈଵ ତାପିତା ଲୋକାସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତିକୁରୁଷ୍ଵହ। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଦଧ୍ଯୌ ଲୋକେଶ୍ଵରଂ ହରମ୍
'ଏହି ବିଷରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାପିତ ହେଉଛନ୍ତି; ଦୟାକରି ଏହାର ଉପାୟ କରନ୍ତୁ।' ଏପରି ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ ହରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
ତ୍ର୍ଯକ୍ଷଂ ତ୍ରିଶୂଲିନଂ ରୁଦ୍ରେ ଦେଵଦେଵମୁମାପତିମ୍। ତଦାଽଥ ଚିନ୍ତିତୋ ଦେଵସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦ୍ରୁତମାଯଯୌ
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଦେବମାନ୍ୟ ରୁଦ୍ର ଓ ଉମାପତିଙ୍କୁ ଭାବି, ସେଇ ଦେବତା ଏହା ଜାଣି ତୁରନ୍ତ ଆସିଲେ।
ତସ୍ଯାଥ ଦେଵସ୍ତତ୍ସର୍ଵମାଚଚକ୍ଷେ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଦଵେଦେଵେଶୋ ଲୋକସ୍ଯାସ୍ଯ ହିତେପ୍ସଯା
ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ସମସ୍ତ କଥା ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇ, ଦେବମାନ୍ୟ ଏହାର ଉପାୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଅପିବତ୍ତଦ୍ଵିଷଂ ରୁଦ୍ରଃ କାଲାନଲସମପ୍ରଭମ୍। କଣ୍ଠେ ସ୍ଥାପିତଵାନ୍ଦେଵୋ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ରୁଦ୍ର ତାହା ବିଷ, ଯାହା କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦହୁଥିଲା, ପିଇଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇ ତାହାକୁ ଗଳାରେ ଧରି ରଖିଲେ।
ଯସ୍ମାତ୍ତୁ ନୀଲତା କଣ୍ଠେ ନୀଲକଣ୍ଠସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ। ପୀତମାତ୍ରେ ଵିଷେ ତତ୍ର ରୁଦ୍ରେଣାମିତତେଜସା
ଏହି ବିଷ ପିଇବା ପରେ ତାଙ୍କର ଗଳା ନୀଳ ହୋଇଗଲା, ତେଣୁ ସେ 'ନୀଳକଣ୍ଠ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ରୁଦ୍ର ବିଷ ପିଇଥିଲେ।
ଦେଵାଃ ପ୍ରୀତାଃ ପୁନର୍ଜଗ୍ମୁଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଵୈ କର୍ମ ତତ୍ତଥା। ମଥ୍ଯମାନେଽମୃତସ୍ଯାର୍ଥେ ଭୂଯୋ ଵୈ ଦେଵଦାନଵୈଃ
ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ପୁଣି ନିଜ କାମକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଅମୃତ ପାଇଁ ପୁଣିଥରେ ସମୁଦ୍ର ମଥନ କଲେ।
ଵାସୁକେରଥ ନାଗସ୍ଯ ସହସା କ୍ଷିପ୍ଯତୋଽସୁରୈଃ। ସଧୂମାଃ ସାର୍ଚିଷୋ ଵାତା ନିଷ୍ପେତୁରସକୃନ୍ମୁଖାତ୍
ଅସୁରମାନେ ବାସୁକି ନାଗକୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଟାଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ବାରମ୍ବାର ଧୂଆଁ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ବାହାରିଲା।
ତେ ଧୂମସଙ୍ଘାଃ ସଂଭୂତା ମେଘସଙ୍ଘାଃ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ। ଅଭ୍ଯଵର୍ଷନ୍ସୁରଗଣାଞ୍ଶ୍ରମସଂତାପକର୍ଶିତାନ୍
ସେଇ ଧୂଆଁର ଦଳ ମেঘ ହେଇ, ତାହାରେ ବିଜୁଳି ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ଶ୍ରମରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ବର୍ଷା ହେଲା।
ତସ୍ମାଚ୍ଚ ଗିରିକୂଟାଗ୍ରାତ୍ପ୍ରଚ୍ଯୁତାଃ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟଯଃ। ସୁରାସୁରଗଣାନ୍ସର୍ଵାନ୍ସମନ୍ତାତ୍ସମଵାକିରନ୍
ସେଇ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଫୁଲର ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲା, ଯାହା ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଢାକିଦେଲା।
ବଭୂଵାତ୍ର ମହାନ୍ନାଦୋ ମହାମେଘରଵୋପମଃ। ଉଦଧେର୍ମଥ୍ଯମାନସ୍ଯ ମନ୍ଦରେଣ ସୁରାସୁରୈଃ
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଯେଉଁଟି ବଡ଼ ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଶୁଣାଗଲା, ଯେତେବେଳେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରକୁ ମଥନ କରୁଥିଲେ।
ତତ୍ର ନାନାଜଲଚରା ଵିନିଷ୍ପିଷ୍ଟା ମହାଦ୍ରିଣା। ଵିଲଯଂ ସମୁପାଜଗ୍ମୁଃ ଶତଶୋ ଲଵଣାମ୍ଭସି
ସେଠାରେ ବହୁତ ପ୍ରକାର ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ତଳେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶତଶଃ ଲବଣ ଜଳରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲେ।
ଵାରୁଣାନି ଚ ଭୂତାନି ଵିଵିଧାନି ମହୀଧରଃ। ପାତାଲତଲଵାସୀନି ଵିଲଯଂ ସମୁପାନଯତ୍
ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ତଳେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବାରୁଣ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ପାତାଳ ତଳରେ ବସୁଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲେ।
ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣେଽଦ୍ରୌ ସଂଘୃଷ୍ଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍। ନ୍ଯପତନ୍ପତଗୋପେତାଃ ପର୍ଵତାଗ୍ରାନ୍ମହାଦ୍ରୁମାଃ
ସେଇ ପାହାଡ଼କୁ ଘୁରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଲଗିଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛମାନେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଗଛ ସହିତ ଟକ୍କର ଖାଇ ଚୁଇଁପଡ଼ିଲେ।
ତେଷାଂ ସଂଘର୍ଷଜଶ୍ଚାଗ୍ନିରର୍ଚିର୍ଭିଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ମୁହୁଃ। ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଭିରିଵ ନୀଲାଭ୍ରମାଵୃଣୋନ୍ମନ୍ଦରଂ ଗିରିମ୍
ସେମାନଙ୍କର ଟକ୍କରରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିଖାରେ ପୁନିପୁନି ଜଳିଉଠି, ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଅନ୍ଧାର ମେଘ ଉପରେ ଢାକିଦେଲା।
ଦଦାହ କୁଞ୍ଜରାଂସ୍ତତ୍ର ସିଂହାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିନିର୍ଗତାନ୍। ଵିଗତାସୂନି ସର୍ଵାଣି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ସେଠାରେ ଏହି ଅଗ୍ନି କୁଞ୍ଜର (ହାତୀ) ଓ ବାହାରିଆସିଥିବା ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ, ଯାହାମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଯାଇଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୁଡ଼ିଦେଲା।
ତମଗ୍ନିମମରଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପ୍ରଦହନ୍ତମିତସ୍ତତଃ। ଵାରିଣା ମେଘଜେନେନ୍ଦ୍ରଃ ଶମଯାମାସ ସର୍ଵଶଃ
ତାପରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହିଅଗ୍ନି ଏଠାଉଠି ଜଳିଉଠୁଥିବାବେଳେ, ମେଘରୁ ଜଳ ଝରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିବାଇଦେଲେ।
ତତୋ ନାନାଵିଧାସ୍ତତ୍ର ସୁସ୍ରୁଵୁଃ ସାଗରାମ୍ଭସି। ମହାଦ୍ରୁମାଣାଂ ନିର୍ଯାସା ବହଵଶ୍ଚୌଷଧୀରସାଃ
ତାପରେ ସେଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛମାନଙ୍କର ରସ ଓ ଔଷଧିମୂଳକ ଗଛମାନଙ୍କର ରସ ବହୁ ପ୍ରକାରର, ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଝରିଗଲା।
ତେଷାମମୃତଵୀର୍ଯାଣାଂ ରସାନାଂ ପଯସୈଵ ଚ। ଅମରତ୍ଵଂ ସୁରା ଜଗ୍ମୁଃ କାଞ୍ଚନସ୍ଯ ଚ ନିଃସ୍ରଵାତ୍
ସେହି ଅମୃତ ଗୁଣ ଥିବା ରସ ଓ ଦୁଧରୁ ଦେବତାମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଲେ, ଏବଂ ସୁନା ଝରିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣ ମିଳିଲା।