ସର୍ଵୌଷଧୀଃ ସମାଵାପ୍ଯ ସର୍ଵରତ୍ନାନି ଚୈଵ ହ। ମନ୍ଥଧ୍ଵଯୁଦଧିଂ ଦେଵା ଵେତ୍ସ୍ଯଧ୍ଵମମୃତଂ ତତଃ
ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଓ ରତ୍ନମାନେ ଏକଠା କରି, ଦେବମାନେ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରକୁ ମଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଅମୃତ ପାଇପାରିବେ।
ତତୋଽଭ୍ରଶିଖରାକାରୈର୍ଗିରିଶୃଙ୍ଗୈରଲଂକୃତମ୍। ମନ୍ଦରଂ ପର୍ଵତଵରଂ ଲତାଜାଲସମାକୁଲମ୍
ତାପରେ, ମେଘର ଶିଖର ପରି ଶିଖର ଥିବା, ଲତା ଜାଳରେ ଘେରା, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା।
ନାନାଵିହଂଗସଂଘୁଷ୍ଟଂ ନାନାଦଂଷ୍ଟ୍ରିସମାକୁଲମ୍। କିଂନରୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ଦେଵୈରପି ଚ ସେଵିତମ୍
ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଦାଢ଼ିଆ ପଶୁମାନେ ରହିଥିବା, କିନ୍ନର, ଅପ୍ସରା ଓ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠି ଆସୁଥିଲେ, ସେଉଠି।
ଏକାଦଶ ସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନାନାଂ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତମ୍। ଅଧୋଭୂମେଃ ସହସ୍ରେଷୁ ତାଵତ୍ସ୍ଵେଵ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଏହି ପାହାଡ଼ ଏକାଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଓ ତଳେ ଭୂମିରେ ହଜାର ଯୋଜନ ଗଭୀର ଭାବେ ଗଢ଼ି ରହିଥିଲା।
ତମୁଦ୍ଧର୍ତୁମଶକ୍ତା ଵୈ ସର୍ଵେ ଦେଵଗଣାସ୍ତଦା। ଵିଷ୍ଣୁମାସୀନମଭ୍ଯେତ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଚେଦମବ୍ରୁଵନ୍
ସେବେଳେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବସିଥିବାବେଳେ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଭଵନ୍ତାଵତ୍ର କୁରୁତାଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ନୈଃଶ୍ରେଯସୀଂ ପରାମ୍। ମନ୍ଦରୋଦ୍ଧରଣେ ଯତ୍ନଃ କ୍ରିଯତାଂ ଚ ହିତାଯ ନଃ
ଆପଣମାନେ ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ବୁଦ୍ଧି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ; ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଆମ ମଙ୍ଗଳରେ ଚେଷ୍ଟା ହେଉ।
ତଥେତି ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ ଭାର୍ଗଵ। ଅଚୋଦଯଦମେଯାତ୍ମା ଫଣୀନ୍ଦ୍ରଂ ପଦ୍ମଲୋଚନଃ
ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ, 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ; ପଦ୍ମନୟନ, ଅପରିମିତ ଆତ୍ମା, ସର୍ପମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ତତୋଽନନ୍ତଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରିଚୋଦିତଃ। ନାରାଯଣେନ ଚାପ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତସ୍ମିନ୍କର୍ମଣି ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ କଥାରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅନନ୍ତ ଉଠି, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଅଥ ପର୍ଵତରାଜାନଂ ତମନନ୍ତୋ ମହାବଲଃ। ଉଜ୍ଜହାର ବଲାଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ସଵନଂ ସଵନୌକସମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାପରେ ସେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅନନ୍ତ, ପାହାଡ଼ର ମଞ୍ଚ ଓ ତାହାର ଅବସିକ୍ତମାନେ ସହିତ, ଶକ୍ତିବଳରେ ପର୍ବତରାଜକୁ ଉଠାଇଲେ।
ତତସ୍ତେନ ସୁରାଃ ସାର୍ଧଂ ସମୁଦ୍ରମୁପତସ୍ଥିରେ। ତମୂଚୁରମୃତସ୍ଯାର୍ଥେ ନିର୍ମଥିଷ୍ଯାମହେ ଜଲମ୍
ତାପରେ, ସେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ସମୁଦ୍ର ପାଖକୁ ଗଲେ; ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଅମୃତ ପାଇଁ ଆମେ ଏହି ଜଳକୁ ମଥିବା।'
ଅପାଂପତିରଥୋଵାଚ ମମାପ୍ଯଂଶୋ ଭଵେତ୍ତତଃ। ସୋଢାଽସ୍ମି ଵିପୁଲଂ ମର୍ଦଂ ମନ୍ଦରଭ୍ରମଣାଦିତି
ତେବେ ଜଳର ଠାକୁର କହିଲେ, 'ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏକ ଅଂଶ ମିଳୁ; ମନ୍ଦର ଘୂର୍ଣ୍ଣନରେ ହେବା ଦୁଃଖକୁ ମୁଁ ସହିବି।'
ଊଚୁଶ୍ଚ କୂର୍ମରାଜାନମକୂପାରେ ସୁରାସୁରାଃ। ଅଧିଷ୍ଠାନଂ ଗିରେରସ୍ଯ ଭଵାନ୍ଭଵିତୁମର୍ହତି
ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଗଭୀର ଜଳର କୁମ୍ଭୀର ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଆପଣ ଆଧାର ହେବା ଉଚିତ।'
କୂର୍ମେଣ ତୁ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପୃଷ୍ଠମସ୍ଯ ସମର୍ପିତମ୍। ତଂ ଶୈଲଂ ତସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠସ୍ଥଂ ଵଜ୍ରେଣେନ୍ଦ୍ରୋଽଭ୍ଯପୀଡଯତ୍
କୂର୍ମ ରାଜା ରାଜିହେଇ ନିଜ ପିଠି ଦେଲେ। ତାହାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ପିଠି ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପାହାଡ଼କୁ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦବାଇଲେ।
ମନ୍ଥାନଂ ମନ୍ଦରଂ କୃତ୍ଵା ତଥା ଯୋକ୍ତ୍ରଂ ଚ ଵାସୁକିମ୍। ଦେଵା ମଥିତୁମାରବ୍ଧାଃ ସମୁଦ୍ରଂ ନିଧିମମ୍ଭସାମ୍। ଅମୃତାର୍ଥେ ପୁରା ବ୍ରହ୍ମସ୍ତଥୈଵାସୁରଦାନଵାଃ
ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ମଥାନ ଭାବେ ଏବଂ ବାସୁକି ନାଗକୁ ଦୋରି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ଦେବତାମାନେ, ଅସୁର ଓ ଦାନବମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଅମୃତ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏକମନ୍ତମୁପାଶ୍ଲିଷ୍ଟା ନାଗରାଜ୍ଞୋ ମହାସୁରାଃ
ବଡ଼ ଅସୁରମାନେ ନାଗରାଜ ବାସୁକିଙ୍କର ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଭଲଭାବେ ଧରିଲେ।
ଵିବୁଧାଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଯତଃ ପୁଚ୍ଛଂ ତତଃ ସ୍ଥିତାଃ। ଅନନ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋ ଯତୋ ନାରାଯଣଃ ସ୍ଥିତଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ବାସୁକିଙ୍କ ପୁଛ ଦିଗରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଅନନ୍ତ ଓ ନାରାୟଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ଵାସୁକେରଗ୍ରମାଶ୍ଲିଷ୍ଟା ନାଗରାଜ୍ଞୋ ମହାସୁରାଃ।' ଶିର ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ନାଗସ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନରଵାକ୍ଷିପନ୍
ବଡ଼ ଅସୁରମାନେ ବାସୁକି ନାଗର ମୁଣ୍ଡ ଧରି, ବାରମ୍ବାର ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଏବଂ ତଳକୁ ଟାଣିଲେ।
ଵାସୁକେରଥ ନାଗସ୍ଯ ସହସା କ୍ଷିପ୍ଯତୋଽସୁରୈଃ। ସଧୂମାଃ ସାର୍ଚିଷୋ ଵାତା ନିଷ୍ପେତୁରସକୃନ୍ମୁଖାତ୍
ଅସୁରମାନେ ବାସୁକି ନାଗକୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଟାଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ବାରମ୍ବାର ଧୂଆଁ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ବାହାରିଲା।
ଵାସୁକେର୍ମଥ୍ଯମାନସ୍ଯ ନିଃସୃତେନ ଵିଷେଣ ଚ। ଅଭଵନ୍ମିଶ୍ରିତଂ ତୋଯଂ ତଦା ଭାର୍ଗଵନନ୍ଦନ
ହେ ଭାର୍ଗବବଂଶୀ, ବାସୁକି ମଥିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କରୁ ନିସ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଥିବା ବିଷ ଜଳ ସହିତ ମିଶିଗଲା।
ମଥନାନ୍ମନ୍ଦରେଣାଥ ଦେଵଦାନଵବାହୁଭିଃ। ଵିଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ହାଲାହଲମିତି ଶ୍ରୁତମ୍
ତାପରେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ନିଜ ହାତରେ ଧରି ମଥିବା ସମୟରେ, ଏକ ତୀବ୍ର ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ ହାଳାହଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦେଵାଶ୍ଚ ଦାନଵାଶ୍ଚୈଵ ଦଗ୍ଧାଶ୍ଚୈଵ ଵିଷେଣ ହ। ଅପାକ୍ରାମଂସ୍ତତୋ ଭୀତା ଵିଷାଦମଗମଂସ୍ତଦା
ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ, ସେଇ ବିଷରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଭୟରେ ସେଠାରୁ ପଳାଇଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାଣମବ୍ରୁଵନ୍ଦେଵାଃ ସମେତ୍ଯ ମୁନିପୁଂଗଵୈଃ। ମଥ୍ଯମାନେଽମୃତେ ଜାତଂ ଵିଷଂ କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍
ଦେବତାମାନେ, ମହାମୁନିମାନେ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: 'ଅମୃତ ପାଇଁ ମଥିବା ସମୟରେ ଏକ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହା କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦହୁଛି।'
ତେନୈଵ ତାପିତା ଲୋକାସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରତିକୁରୁଷ୍ଵହ। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଦଧ୍ଯୌ ଲୋକେଶ୍ଵରଂ ହରମ୍
'ଏହି ବିଷରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାପିତ ହେଉଛନ୍ତି; ଦୟାକରି ଏହାର ଉପାୟ କରନ୍ତୁ।' ଏପରି ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ ହରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
ତ୍ର୍ଯକ୍ଷଂ ତ୍ରିଶୂଲିନଂ ରୁଦ୍ରେ ଦେଵଦେଵମୁମାପତିମ୍। ତଦାଽଥ ଚିନ୍ତିତୋ ଦେଵସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦ୍ରୁତମାଯଯୌ
ତିନି ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଦେବମାନ୍ୟ ରୁଦ୍ର ଓ ଉମାପତିଙ୍କୁ ଭାବି, ସେଇ ଦେବତା ଏହା ଜାଣି ତୁରନ୍ତ ଆସିଲେ।
ତସ୍ଯାଥ ଦେଵସ୍ତତ୍ସର୍ଵମାଚଚକ୍ଷେ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଦଵେଦେଵେଶୋ ଲୋକସ୍ଯାସ୍ଯ ହିତେପ୍ସଯା
ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ସମସ୍ତ କଥା ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇ, ଦେବମାନ୍ୟ ଏହାର ଉପାୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଅପିବତ୍ତଦ୍ଵିଷଂ ରୁଦ୍ରଃ କାଲାନଲସମପ୍ରଭମ୍। କଣ୍ଠେ ସ୍ଥାପିତଵାନ୍ଦେଵୋ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ରୁଦ୍ର ତାହା ବିଷ, ଯାହା କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦହୁଥିଲା, ପିଇଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇ ତାହାକୁ ଗଳାରେ ଧରି ରଖିଲେ।
ଯସ୍ମାତ୍ତୁ ନୀଲତା କଣ୍ଠେ ନୀଲକଣ୍ଠସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ। ପୀତମାତ୍ରେ ଵିଷେ ତତ୍ର ରୁଦ୍ରେଣାମିତତେଜସା
ଏହି ବିଷ ପିଇବା ପରେ ତାଙ୍କର ଗଳା ନୀଳ ହୋଇଗଲା, ତେଣୁ ସେ 'ନୀଳକଣ୍ଠ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ରୁଦ୍ର ବିଷ ପିଇଥିଲେ।
ଦେଵାଃ ପ୍ରୀତାଃ ପୁନର୍ଜଗ୍ମୁଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଵୈ କର୍ମ ତତ୍ତଥା। ମଥ୍ଯମାନେଽମୃତସ୍ଯାର୍ଥେ ଭୂଯୋ ଵୈ ଦେଵଦାନଵୈଃ
ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ପୁଣି ନିଜ କାମକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଅମୃତ ପାଇଁ ପୁଣିଥରେ ସମୁଦ୍ର ମଥନ କଲେ।
ଵାସୁକେରଥ ନାଗସ୍ଯ ସହସା କ୍ଷିପ୍ଯତୋଽସୁରୈଃ। ସଧୂମାଃ ସାର୍ଚିଷୋ ଵାତା ନିଷ୍ପେତୁରସକୃନ୍ମୁଖାତ୍
ଅସୁରମାନେ ବାସୁକି ନାଗକୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଟାଣିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ବାରମ୍ବାର ଧୂଆଁ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ବାହାରିଲା।
ତେ ଧୂମସଙ୍ଘାଃ ସଂଭୂତା ମେଘସଙ୍ଘାଃ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ। ଅଭ୍ଯଵର୍ଷନ୍ସୁରଗଣାଞ୍ଶ୍ରମସଂତାପକର୍ଶିତାନ୍
ସେଇ ଧୂଆଁର ଦଳ ମেঘ ହେଇ, ତାହାରେ ବିଜୁଳି ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ଶ୍ରମରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ବର୍ଷା ହେଲା।