ଯଚ୍ଚାପି ସର୍ଵଗଂ ଵସ୍ତୁ ତଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିପାଦିତମ୍। ପରଂ ନ ଲେଖକଃ କଶ୍ଚିଦେତସ୍ଯ ଭୁଵି ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏପରି ଲେଖା କେହି ଅନ୍ୟ ଲେଖକ ଏ ପୃଥିବୀରେ କରିନାହାନ୍ତି।
ତପୋଵିଶିଷ୍ଟଦପି ଵୈ ଵସିଷ୍ଠାନ୍ମୁନିପୁଂଗଵାତ୍। ମନ୍ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଵ୍ଯଂ ତ୍ଵାଂ ଵୈ ରହସ୍ଯଜ୍ଞାନଵେଦନାତ୍
ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ଥିବା ତୁମକୁ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ କରେ।
ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ସତ୍ଯାଂ ତେ ଵେଦ୍ମି ଗାଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀମ୍। ତ୍ଵଯାଚ କାଵ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତସ୍ମାତ୍କାଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମର ଜନ୍ମରୁ ଆମେ ଜାଣେ ଯେ, ତୁମେ ବେଦରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏବଂ ତୁମେ ଏହାକୁ କାବ୍ୟ ବୋଲି କହିଛ, ତେଣୁ ଏହାକୁ କାବ୍ୟ ବୋଲି ଡାକାଯିବ।
ଅସ୍ଯ କାଵ୍ଯସ୍ଯ କଵଯୋ ନ ସମର୍ଥା ଵିଶେଷଣେ। ଵିଶେଷଣେ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଶେଷାସ୍ତ୍ରଯ ଇଵାଶ୍ରମାଃ
ଏହି କାବ୍ୟର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ କବିମାନେ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି, ଯେପରି ଗୃହସ୍ଥର ଗୁଣ ଅନ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଜଡାନ୍ଧବଧିରୋନ୍ମତ୍ତଂ ତମୋଭୂତଂ ଜଗଦ୍ଭଵେତ୍। ଯଦି ଜ୍ଞାନହୁତାଶେନ ତ୍ଵଯା ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲିଯଂ ଭଵେତ୍
ଯଦି ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ଜଳାଇନଥାନ୍ତା, ଏହି ଜଗତ୍ ଅବୁଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ବଧିର, ପାଗଳ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ହୋଇଯାନ୍ତା।
ତମସାନ୍ଧସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଵେଷ୍ଟିତସ୍ଯ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ। ଜ୍ଞାନାଞ୍ଜନଶଲାକାଭିର୍ବୁଦ୍ଧିନେତ୍ରୋତ୍ସଵଃ କୃତଃ
ସ୍ୱକର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ଏହି ଲୋକକୁ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଅଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିର ଚକ୍ଷୁକୁ ଉଜାଗର କରିଛ।
ତ୍ଵଯା ଭାରତସୂର୍ଯେଣ ନୃଣାଂ ଵିନିହତଂ ତମଃ
ଭାରତର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଛ।
ପୁରାଣପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଶ୍ରୁତିଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାପ୍ରକାଶିନା। ନୃଣାଂ କୁମୁଦସୌମ୍ଯାନାଂ କୃତଂ ବୁଦ୍ଧିପ୍ରସାଦନମ୍
ପୁରାଣର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର, ବେଦର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର କମଳପ୍ରଭୃତି ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଛି।
ଇତିହାସପ୍ରଦୀପେନ ମୋହାଵରଣଘାତିନା। ଲୋକଗର୍ଭଗୃହଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଯଥାଵତ୍ସଂପ୍ରକାଶିତମ୍
ଇତିହାସର ଦୀପ, ଯାହା ମୋହର ପର୍ଦ୍ଦାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି, ସେଇ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗୁପ୍ତ ରୂପ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଜାଗର ହୋଇଛି।
ସଂଗ୍ରହାଧ୍ଯାଯବୀଜୋ ଵୈ ପୌଲୋମାସ୍ତୀକମୂଲଵାନ୍। ସଂଭଵସ୍କନ୍ଧଵିସ୍ତାରଃ ସଭାପର୍ଵଵିଟଙ୍କଵାନ୍
ସଂଗ୍ରହ ଅଧ୍ୟାୟ ଏହି ଗଛର ବୀଜ, ପୌଲୋମ ଓ ଆସ୍ତିକ କଥା ଏହାର ମୂଳ; ସଂଭବ ପର୍ବ ଏହାର ତଣ୍ଡି, ସଭା ପର୍ବ ଏହାର ଗଠି।
ଆରଣ୍ଯପର୍ଵରୂପାଢ୍ଯୋ ଵିରାଟୋଦ୍ଯୋଗସାରଵାନ୍। ଭୀଷ୍ମପର୍ଵମହାଶାଖୋ ଦ୍ରୋଣପର୍ଵପଲାଶଵାନ୍
ଆରଣ୍ୟକ ପର୍ବ ଏହି ଗଛର ରୂପରେ ଅଛି, ବିରାଟ୍ ଓ ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବ ଏହାର ସାର; ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବ ଏହାର ବଡ଼ ଶାଖା, ଦ୍ରୋଣ ପର୍ବ ଏହାର ପତ୍ର।
କର୍ଣପର୍ଵସିତୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ଶଲ୍ଯପର୍ଵସୁଗନ୍ଧିଭିଃ। ସ୍ତ୍ରୀପର୍ଵୈଷୀକଵିଶ୍ରାମଃ ଶାନ୍ତିପର୍ଵମହାଫଲଃ
କର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଶଲ୍ୟ ପର୍ବ ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଷ୍ଟ୍ରୀ ପର୍ବ ଏହାର ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନ, ଶାନ୍ତି ପର୍ବ ଏହାର ମହାଫଳ।
ଅଶ୍ଵମେଧାମୃତସସ୍ତ୍ଵାଶ୍ରମସ୍ଥାନସଂଶ୍ରଯଃ। ମୌସଲଶ୍ରୁତିସଂକ୍ଷେପଃ ଶିଷ୍ଟଦ୍ଵିଜନିଷେଵିତଃ
ଅଶ୍ୱମେଧିକ ଓ ଅନ୍ଶାସନ ପର୍ବ ଏହି ଗଛର ଆଶ୍ରୟ, ଆଶ୍ରମବାସିକ ପର୍ବ ଏହାର ଆଡ଼କୁ; ମୌସଳ ପର୍ବ ଏହାର ସଂକ୍ଷେପ, ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵେଷାଂ କଵିମୁଖ୍ଯାନାମୁପଜୀଵ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି। ପର୍ଜନ୍ଯଇଵ ଭୂତାନାମକ୍ଷଯୋ ଭାରଦ୍ରୁମଃ
ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଆଧାର ହେବ, ଯେପରି ଅକ୍ଷୟ ବର୍ଷାମେଘ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ଭାରତ ଗଛ ମଧ୍ୟ ତେଣିଅ।
କାଵ୍ଯସ୍ଯ ଲେଖନାର୍ଥାଯ ଗଣେଶଃ ସ୍ମର୍ଯତାଂ ମୁନେ
ଏହି କବିତା ଲେଖିବା ପାଇଁ, ମୁନି, ଆମେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ତଂ ବ୍ରହ୍ମା ଜଗାମ ସ୍ଵଂ ନିଵେଶନମ୍। ଭଗଵାନ୍ସ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା ଋଷିଦେଵଗଣୈଃ ସହ
ଏଭଳି କହି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତଃ ସସ୍ମାର ହେରମ୍ବଂ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ
ତାପରେ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ ହେରମ୍ବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସ୍ମୃତମାତ୍ରୋ ଗଣେଶାନୋ ଭକ୍ତଚିନ୍ତିତପୂରକଃ। ତତ୍ରାଜଗାମ ଵିଘ୍ନେଶୋ ଵେଦଵ୍ଯାସୋ ଯତଃ ସ୍ଥିତଃ
ଭକ୍ତଙ୍କ ଚିନ୍ତା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଗଣେଶଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ସେଠାରେ ବ୍ୟାସ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଠିକୁ ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର ଆସିଗଲେ।
ପୂଜିତଶ୍ଚୋପଵିଷ୍ଟଶ୍ଚ ଵ୍ଯାସେନୋକ୍ତସ୍ତଦାନଘ। ଲେଖକୋ ଭାରତସ୍ଯାସ୍ଯ ଭଵ ତ୍ଵଂ ଗଣନାଯକ।। ମଯୈଵ ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନସ୍ଯ ମନସା କଲ୍ପିତସ୍ଯ ଚ
ପୂଜା କରାଯିବା ଓ ବସିବା ପରେ, ବ୍ୟାସ ନିର୍ମଳ ଗଣନାୟକଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ଯେଉଁଭଳି କହିବି ଓ ମୋ ମନରେ ଯେଉଁଭଳି ଭାବିଛି, ଏହି ଭାରତର ଲେଖକ ତୁମେ ହେଉ।"
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ପ୍ରାହ ଵିଘ୍ନେଶୋ ଯଦି ମେ ଲେଖନୀ କ୍ଷଣମ୍। ଲିଖତୋ ନାଵତିଷ୍ଠେତ ତଦା ସ୍ଯାଂ ଲେଖକୋ ହ୍ଯହମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର କହିଲେ, "ମୋର କଲମ ଲେଖିବା ବେଳେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବିରତି ନ ହେଲେ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ଗାଥାର ଲେଖକ ହେବି।"
ଵ୍ଯାସୋଽପ୍ଯୁଵାଚ ତଂ ଦେଵମବୁଦ୍ଧ୍ଵା ମା ଲିଖ କ୍ଵଚିତ୍। ଓମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗଣେଶୋପି ବଭୂଵ କିଲ ଲେଖକଃ
ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯେଉଁଠି ବୁଝିନାହ, ସେଠି କେବେ ଲେଖିନି।" 'ଓଁ' ବୋଲି କହି, ଗଣେଶ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ଲେଖକ ହେଲେ।
ଗ୍ରନ୍ଥଗ୍ରନ୍ଥିଂ ତଦା ଚକ୍ରେ ମୁନିର୍ଗୂଢଂ କୁତୂହଲାତ୍। ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞଯା ପ୍ରାହ ମୁନିର୍ଦ୍ଵୈପାଯନସ୍ତ୍ଵିଦମ୍
ତାପରେ ମୁନି, ଗୁପ୍ତ ଉତ୍ସୁକତାରୁ, ଗାଥାରେ ଗୁଢ଼ ଗଠନ କଲେ, ଯାହା ସେ ନିଜେ ଦିଆଥିବା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ।
ଅଷ୍ଟୌ ଶ୍ଲୋକସହସ୍ରାଣି ଅଷ୍ଟୌ ଶ୍ଲୋକଶତାନି ଚ। ଅହଂ ଵେଦ୍ମି ଶୁକୋ ଵେତ୍ତି ସଂଜଯୋ ଵେତ୍ତି ଵା ନ ଵା
ଏଠାରେ ଆଠ ହଜାର ଗାଥା ଓ ଆଠଶେ ଅଧିକ ଅଛି; ମୁଁ ଜାଣେ, ଶୁକ ଜାଣେ, ସଞ୍ଜୟ ଜାଣେ କି ନାହିଁ।
ତଚ୍ଛ୍ଲୋକକୂଟମଦ୍ଯାପି ଗ୍ରଥିତଂ ସୁଦୃଢଂ ମୁନେ। ଭେତ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେଽର୍ଥସ୍ଯଂ ଗୂଢତ୍ଵାତ୍ପ୍ରଶ୍ରିତସ୍ଯ ଚ
ମୁନି, ସେଇ ଗାଥାର ଗଠନ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଛି; ତାହାର ଅର୍ଥ ଗୁପ୍ତ ଓ ଗଭୀର ଥିବାରୁ, କେହି ତାହାକୁ ଖୋଲିପାରିନାହାନ୍ତି।
ସର୍ଵଜ୍ଞୋପି ଗଣେଶୋ ଯତ୍କ୍ଷଣମାସ୍ତେ ଵିଚାରଯନ୍। ତାଵଚ୍ଚକାର ଵ୍ଯାସୋପି ଶ୍ଲୋକାନନ୍ଯାନ୍ବହୂନପି
ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିଥିବା ଗଣେଶ ମଧ୍ୟ କେତେକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବିଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ ବ୍ୟାସ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଗାଥା ରଚନା କରିଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶାଖାପୁଷ୍ପଫଲୋଦଯମ୍। ସ୍ଵାଦୁମେଧ୍ଯରସୋପେତମଚ୍ଛେଦ୍ଯମମରୈରପି
ମୁଁ ସେଇ ବୃକ୍ଷର ଶାଖା, ଫୁଲ ଓ ଫଳର ବିକାଶ ବିବରଣ କରିବି; ଯାହା ମଧୁର, ପବିତ୍ର ଓ ପୋଷକ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଅନୁକ୍ରମଣିକାଧ୍ଯାଯଂ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ସର୍ଵପର୍ଵଣାମ୍। ଇଦଂ ଦ୍ଵୈପାଯନଃ ପୂର୍ଵଂ ପୁତ୍ରମଧ୍ଯାପଯଚ୍ଛୁକମ୍
ଦ୍ୱୈପାୟନ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଅନୁକ୍ରମଣିକା ଅଧ୍ୟାୟ, ସମସ୍ତ ପର୍ବର କଥା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୁକଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଥିଲେ।
ତତୋଽନ୍ଯେଭ୍ଯୋଽନୁରୂପେଭ୍ଯଃ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଦଦୌ ପ୍ରଭୁ ଷଷ୍ଟିଂ ଶତସହସ୍ରାଣି ଚକାରାନ୍ଯାଂ ସ ସଂହିତାମ୍। ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତସହସ୍ରଂ ଚ ଦେଵଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଏହା ଦେଲେ; ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂହିତା ଷଷ୍ଠି ଲକ୍ଷ ଗାଥା ରଚନା କଲେ, ତିରିଶି ଲକ୍ଷ ଦେବଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।
ପିତ୍ର୍ଯେ ପଞ୍ଚଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରକ୍ଷୋଯକ୍ଷେ ଚତୁର୍ଦଶ। ଏକଂ ଶତସହସ୍ରଂ ତୁ ମାନୁଷେଷୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ପିତୃଲୋକରେ ପନ୍ଦର ହଜାର, ରାକ୍ଷସ ଓ ଯକ୍ଷମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଉଦ ହଜାର, ଏବଂ ମାନବମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ନାରଦୋଽଶ୍ରାଵଯଦ୍ଦେଵାନସିତୋ ଦେଵଲଃ ପିତୃନ୍। ଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି ଶ୍ରାଵଯାମାସ ଵୈ ଶୁକଃ
ନାରଦ ଦେବମାନେଙ୍କୁ, ଅସିତ ଦେବଳ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶୁକ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ଏହା ଶୁଣାଇଲେ।