ନିଵର୍ତସ୍ଵ ମହାବାହୋ କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ। ନ ହି ତେ ଧର୍ମଲୋପୋଽସ୍ତି ନ ଚ ତେ ଧର୍ପଣା କୃତା
'ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଫେରିଯାଅ, ମୋ କଥା ମାନ; ତୁମେ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିନାହା, ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଲଜ୍ଜା ହୋଇନାହିଁ।'
ନ ଵ୍ଯାଜେନ ଚରେଦ୍ଧର୍ମମିତି ମେ ଭଵତଃ ଶ୍ରୁତମ୍। ନ ସତ୍ଯାଦ୍ଵିଚଲିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଯେନାଯୁଧମାଲଭେ
'ଧର୍ମକୁ ଚତୁରତାରେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିଛି; ମୁଁ ସତ୍ୟରୁ କେବେ ବିଚଳିତ ହେବିନାହିଁ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶସ୍ତ୍ର ଧରିଛି।'
ସୋଽଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାଯ ରାଜାନଂ ଵନଚର୍ଯାଯ ଦୀକ୍ଷିତଃ। ଵନେ ଦ୍ଵାଦଶ ମାସାଂସ୍ତୁ ଵାସାଯାନୁଜଗାମ ହ
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତଂ ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ମହାବାହୁଂ କୌରଵାଣାଂ ଯଶସ୍କରମ୍। ଅନୁଜଗ୍ମୁର୍ମହାତ୍ମାନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦପାରଗାଃ
ଯେଉଁ ବଳଶାଳୀ, କୌରବମାନଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢାଇଥିବା ଅର୍ଜୁନ ଚାଲିଗଲେ, ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗଵିଦ୍ଵାସସ୍ତଥୈଵାଧ୍ଯାତ୍ମଚିନ୍ତକାଃ। ଭୈକ୍ଷାଶ୍ଚ ଭଗଵଦ୍ଭକ୍ତାଃ ସୂତାଃ ପୌରାଣିକାଶ୍ଚ ଯେ
ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନୀ, ଆତ୍ମଚିନ୍ତନରେ ଲିନ, ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ, ସୂତ ଓ ପୁରାଣ ପାଠକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ।
କଥକାଶ୍ଚାପରେ ରାଜଞ୍ଶ୍ରମଣାଶ୍ଚ ଵନୌକସଃ। ଦିଵ୍ଯାଖ୍ଯାନାନି ଯେ ଚାପି ପଠନ୍ତି ମଧୁରଂ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥାକାର, ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ତପସ୍ୱୀ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଦିବ୍ୟ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ରାଜନ।
ଏତୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଃ ସହାଯୈଃ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନଃ। ଵୃତଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣକଥୈଃ ପ୍ରାଯାନ୍ମରୁଦ୍ଭିରିଵ ଵାସଵଃ
ଏମିତି ଅନେକ ସହଯୋଗୀ ଓ ମୃଦୁ କଥାରେ ଘିରି, ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ ଇନ୍ଦ୍ର ମରୁତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି, ସେପରି ଯାତ୍ରା କଲେ।
ରମଣୀଯାନି ଚିତ୍ରାଣି ଵନାନି ଚ ସରାଂସି ଚ। ସରିତଃ ସାଗରାଂଶ୍ଚୈଵ ଦେଶାନପି ଚ ଭାରତ
ସେ ରମଣୀୟ ଓ ବିବିଧ ଅରଣ୍ୟ, ସରୋବର, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ଅନେକ ଦେଶ ଦେଖିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ପୁଣ୍ଯାନ୍ଯପି ଚ ତୀର୍ଥାନି ଦଦର୍ଶ ଭରତର୍ଷଭଃ। ସ ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାରମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନିଵେଶମକରୋତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଭାରତବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାର ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେଠାରେ ନିଜ ଶିବିର ଗଢ଼ିଲେ।
ତତ୍ର ତସ୍ଯାଦ୍ଭୁତଂ କର୍ମ ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ଜନମେଜଯ। କୃତଵାନ୍ଯଦ୍ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପାଣ୍ଡୂନାଂ ପ୍ରଵରୋ ହି ସଃ
ଏଠାରେ ସେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ତାହା ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଜନମେଜୟ। ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିଲେ।
ନିଵିଷ୍ଟେ ତତ୍ର କୌନ୍ତେଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ ଭାରତ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଣି ଵିପ୍ରାସ୍ତେ ପ୍ରାଦୁଶ୍ଚକ୍ରୁରନେକଶଃ
କୌନ୍ତେୟ ଏଠାରେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ନିବାସ କରିବା ପରେ, ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବହୁ ଥର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତେଷୁ ପ୍ରବୋଧ୍ଯମାନେଷୁ ଜ୍ଵଲିତେଷୁ ହୁତେଷୁ ଚ। କୃତପୁଷ୍ପୋପହାରେଷୁ ତୀରାନ୍ତରଗତେଷୁ ଚ
ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳାଯାଉଥିଲା, ହୋମ ହେଉଥିଲା, ଫୁଲ ଦିଆଯାଉଥିଲା ଏବଂ ପୁରୋହିତମାନେ ତୀର ପାଖରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ,
କୃତାଭିଷେକୈର୍ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିର୍ନିଯତୈଃ ସତ୍ପଥେ ସ୍ଥିତୈଃ। ଶୁଶୁଭେଽତୀଵ ତଦ୍ରାଜନ୍ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାରଂ ମହାତ୍ମଭିଃ
ଅନେକ ପଣ୍ଡିତ, ନିୟମିତ ଏବଂ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଭିଷେକ କରିଥିଲେ। ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଦ୍ୱାରକୁ ଅତି ଶୋଭା ଦେଇଥିଲେ।
ତଥା ପର୍ଯାକୁଲେ ତସ୍ମିନ୍ନିଵେଶେ ପାଣ୍ଡଵର୍ଷଭଃ। ଅଭିଷେକାଯ କୌନ୍ତେଯୋ ଗଙ୍ଗାମଵତତାର ହ
ସେଠାରେ ଶିବିର ଅତି ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌନ୍ତେୟ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗାରେ ଅବତରିଲେ।
ତତ୍ରାଭିଷେକଂ କୃତ୍ଵା ସ ତର୍ପଯିତ୍ଵା ପିତାମହାନ୍। ଉତ୍ତିତୀର୍ଷୁର୍ଜଲାଦ୍ରାଜନ୍ନଗ୍ନିକାର୍ଯଚିକୀର୍ଷଯା
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ, ରାଜା ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜଳ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଅପକୃଷ୍ଟୋ ମହାବାହୁର୍ନାଗରାଜସ୍ଯ କନ୍ଯଯା। ଅନ୍ତର୍ଜଲେ ମହାରାଜ ଉଲୂପ୍ଯା କାମଯାନଯା
ତାପରେ, ବଳଶାଳୀ ତାଙ୍କୁ ନାଗରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଉଲୂପୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଚାହାଁଥିଲେ, ଜଳ ଭିତରକୁ ଟାଣିନେଲେ।
ଦଦର୍ଶ ପାଣ୍ଡଵସ୍ତତ୍ର ପାଵକଂ ସୁସମାହିତଃ। କୌରଵ୍ଯସ୍ଯାଥ ନାଗସ୍ଯ ଭଵନେ ପରମାର୍ଚିତେ
ସେଠାରେ, ପାଣ୍ଡବ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, କୌରବ ନାଗରାଜଙ୍କ ଅତି ଶୋଭାମୟ ମହଳରେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତ୍ରାଗ୍ନିକାର୍ଯଂ କୃତଵାନ୍କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଅଶଙ୍କମାନେନ ହୁତସ୍ତେନାତୁଷ୍ଯଦ୍ଧୁତାଶନଃ
ସେଠାରେ କୌନ୍ତୀପୁତ୍ର ଧନଞ୍ଜୟ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ହୋମ କରିବାରୁ ଅଗ୍ନିଦେବ ଖୁସି ହେଲେ।
ଅଗ୍ନିକାର୍ଯଂ ସ କୃତ୍ଵା ତୁ ନାଗରାଜସୁତାଂ ତଦା। ପ୍ରସହନ୍ନିଵ କୌନ୍ତେଯ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, କୌନ୍ତେୟ ତାପରେ ନାଗରାଜଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ମନେ ଅପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିଲେ—
କିମିଦଂ ସାହସଂ ଭୀରୁ କୃତଵତ୍ଯସି ଭାମିନି। କଶ୍ଚାଯଂ ସୁଭଗେ ଦେଶଃ କା ଚ ତ୍ଵଂ କସ୍ଯ ଵାତ୍ମଜା
‘ଏହି କଣ ଅସାବଧାନ କାମ କଲୁଛ, ଭୟଭିତା? ଏହି ସ୍ଥାନ କଣ, ଶୁଭେ? ତୁମେ କିଏ? କାହାର କନ୍ୟା?’
ଐରାଵତକୁଲେ ଜାତଃ କୌରଵ୍ଯୋ ନାମ ପନ୍ନଗଃ। ତସ୍ଯାସ୍ମି ଦୁହିତା ରାଜନ୍ନୁଲୂପୀ ନାମ ପନ୍ନଗୀ
‘ଏଇରାବତ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କୌରବ୍ୟ ନାଗରାଜ ନାମକ ନାଗଙ୍କ ମୁଁ କନ୍ୟା, ରାଜା, ମୋ ନାମ ଉଲୂପୀ।’
ସାଽହଂ ତ୍ଵାମଭିଷେକାର୍ଥମଵତୀର୍ଣଂ ସମୁଦ୍ଗାମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର କନ୍ଦର୍ପେଣାଭିମୂର୍ଚ୍ଛିତା
‘ତୁମକୁ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଅବତରିତ ଦେଖି, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରେମରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇଗଲି।’
ତାଂ ମାମନଙ୍ଗଗ୍ଲପିତାଂ ତ୍ଵତ୍କୃତେ କୁରୁନନ୍ଦନ। ଅନନ୍ଯାଂ ନନ୍ଦଯସ୍ଵାଦ୍ଯ ପ୍ରଦାନେନାତ୍ମନୋଽନଘ
‘କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଚାହେଁନି। ଏଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମେ ମୋତେ ଖୁସି କର, ନିର୍ମଳ ମନେ ନିଜକୁ ମୋତେ ଦିଅ।’
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମିଦଂ ଭଦ୍ରେ ମମ ଦ୍ଵାଦଶମାସିକମ୍। ଧର୍ମରାଜେନ ଚାଦିଷ୍ଟଂ ନାହମସ୍ମି ସ୍ଵଯଂ ଵଶଃ
‘ମୋର ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ; ଏହା ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ମୁଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନୁହେଁ।’
ତଵ ଚାପି ପ୍ରିଯଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ଜଲଚାରିଣି। ଅନୃତଂ ନୋକ୍ତପୂର୍ଵଂ ଚ ମଯା କିଂଚନ କର୍ହିଚିତ୍
‘ତଥାପି, ଜଳଚରିଣୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନି।’
କଥଂ ଚ ନାନୃତଂ ମେ ସ୍ଯାତ୍ତଵ ଚାପି ପ୍ରିଯଂ ଭଵେତ୍। ନ ଚ ପୀଡ୍ଯେତ ମେ ଧର୍ମସ୍ତଥା କୁର୍ଯା ଭୁଜଙ୍ଗମେ
‘କିପରି ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କହିବି ନାହିଁ, ତୁମକୁ ଖୁସି କରିବି ଏବଂ ମୋର ଧର୍ମକୁ ଅପମାନ କରିବି ନାହିଁ? ଏହିପରି ଭାବେ, ନାଗକନ୍ୟା, ମୁଁ କାମ କରିବି।’
ଜାନାମ୍ଯହଂ ପାଣ୍ଡଵେଯ ଯଥା ଚରସି ମେଦିନୀମ୍। ଯଥା ଚ ତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମିଦମାଦିଷ୍ଟଵାନ୍ଗୁରୁଃ
ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ ଜାଣେଁ କି ତୁମେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ କିପରି ଚରଣ କରୁଛ, ଏବଂ ତୁମ ଗୁରୁ ତୁମକୁ ଯେ ପବିତ୍ରତା ରହିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେଥିରେ କିପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛ।
ପରସ୍ପରଂ ଵର୍ତମାନାନ୍ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯାତ୍ମଜାଂ ପ୍ରତି। ଯୋ ନୋଽନୁପ୍ରଵିଶେନ୍ମୋହାତ୍ସ ଵୈ ଦ୍ଵାଦଶମାସିକମ୍
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ରହୁଥିବାବେଳେ, ଯଦି କିଏ ମୂର୍ଖତାରେ ଦ୍ରୁପଦର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବ, ସେଠିଏ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ବାସିତ ହେବାକୁ ପଡିବ।
ଵନେ ଚରେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମିତି ଵଃ ସମଯଃ କୃତଃ। ତଦିଦଂ ଦୌପଦୀହେତୋରନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଵାସନମ୍
ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ପବିତ୍ରତା ରଖିବା ପାଇଁ ତୁମମାନେ ଏକ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏହି ନିର୍ବାସନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
କୃତଵାଂସ୍ତତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥମତ୍ର ଧର୍ମୋ ନ ଦୁଷ୍ଯତି। ପରିତ୍ରାଣଂ ଚ କର୍ତଵ୍ଯମାର୍ତାନାଂ ପୃଥୁଲୋଚନ
ସେଠି ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଧନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲ; ଏଥିରେ କୌଣସି ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି, ହେ ବିଶାଳନୟନ।