ତତୋ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମଯୁଧ୍ଯନ୍ତ ମୃତ୍ଯୁଂ କୃତ୍ଵା ପୁରସ୍କୃତମ୍। ଜଘ୍ନତୁଃ ସମରେ ତସ୍ମିନ୍ସୁମିତ୍ରପ୍ରିଯଦର୍ଶନୌ
ତାପରେ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ସାମ୍ନାକୁ ରଖି ସମସ୍ତେ ଦୁଇଦୁଇ ଜଣି ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ; ସେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁମିତ୍ର ଓ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ଦୁଇଁଜଣ ମରିଗଲେ।
ଜଯଦ୍ରଥଶ୍ଚ କର୍ଣଶ୍ଚ ପଶ୍ଯତଃ ସଵ୍ଯସାଚିନଃ। ଅର୍ଜୁନଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ନିହତୌ ସୌମିତ୍ରପ୍ରିଯଦର୍ଶନୌ
ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ଜୟଦ୍ରଥ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ସୁମିତ୍ର ଓ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ; ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଅର୍ଜୁନ—
ଜଯଦ୍ରଥସୁତଂ ତତ୍ର ଜଘାନ ପିତୁରନ୍ତିକେ। ଵୃଷସେନାଦଵରଜଂ ସୁଦାମାନଂ ଧନଂଜଯଃ
ସେଠାରେ, ଅର୍ଜୁନ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କ ପୁଅ ସୁଦାମା, ଭୃଷସେନଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇକୁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ହତ୍ୟା କଲେ।
କର୍ଣପୁତ୍ରଂ ମହେଷ୍ଵାସଂ ରଥନୀଡାଦପାତଯତ୍। ତୌ ସୁତୌ ନିହତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜସିଂହୌ ତରସ୍ଵିନୌ
ମହାବଳୀ ଅର୍ଜୁନ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧରକୁ ତାଙ୍କ ରଥରୁ ତଳେ ପକାଇଦେଲେ; ଦୁଇଁଜଣ ସାହସୀ ପୁଅଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି—
ନାମୃଷ୍ଯେତାଂ ମହାବାହୂ ପ୍ରହାରମିଵ ସଦ୍ଗଜୌ। ତୌ ଜଗ୍ମତୁରସଂଭ୍ରାନ୍ତୌ ଫଲ୍ଗୁନସ୍ଯ ରଥଂପ୍ରତି
ସେଇ ଦୁଇଁଜଣ ସିଂହ ସଦୃଶ ରାଜା ମହାବଳୀ ଏହି ଆଘାତ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ହାତୀ ଆଘାତ ସହିପାରେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ଭୟହୀନ ଭାବେ ଫଳ୍ଗୁନଙ୍କ ରଥ ଦିଗରେ ବଢ଼ିଲେ।
ପ୍ରତିମୁକ୍ତତଲତ୍ରାଣୌ ଶପମାନୌ ପରସ୍ପରମ୍। ସନ୍ନିପାତସ୍ତଯୋରାସୀଦତିଘୋରୋ ମହାମୃଧେ
ଢାଳ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ପରସ୍ପରକୁ ଶାପ ଦେଇ, ସେମାନେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଆସିଲେ; ସେଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଵୃତ୍ରଶମ୍ବରଯୋଃ ସଙ୍କ୍ଯେ ଵଜ୍ରିଣେଵ ମହାରଣେ। ତ୍ରୀନଶ୍ଵାଞ୍ଜଘ୍ନତୁସ୍ତସ୍ଯ ଫଲ୍ଗୁନସ୍ଯ ନର୍ଷଭୌ
ବୃତ୍ର ଓ ଶମ୍ବରଙ୍କ ବଜ୍ରଧାରୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପରି, ସେଇ ଦୁଇଁଜଣ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ତିନିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ମାରିଦେଲେ।
ତତଃ କିଲିକିଲାଶବ୍ଦଃ କୁରୂଣାମଭଵତ୍ତଦା। ତାନ୍ହଯାନ୍ନିହତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀମସେନଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ତାପରେ କୌରବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା; ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୃତ ହେବାକୁ ଭୀମସେନ ଦୃଢ଼ ସାହସ ଦେଖାଇଲେ—
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ରଥମଶ୍ଵୈରଯୋଜଯତ୍। ଉପଯାତଂ ରଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁର୍ଯୋଧନପୁରଃସରୌ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ନୂଆ ଘୋଡ଼ା ରଥକୁ ଯୋଡ଼ିଦେଲେ; ଏପରି ତୟାରି ହୋଇଥିବା ରଥକୁ ଦେଖି, ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ—
ସୌବଲଃ ସୌମଦତ୍ତିଶ୍ଚ ସମେଯାତାଂ ପରନ୍ତପୌ। ତୈଃ ପଞ୍ଚଭିରଦୀନାତ୍ମା ଭୀମସେନୋ ମହାବଲଃ
ସୌବଳ ଓ ସୌମଦତ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାରେ ପ୍ରଭଳ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ; ସେଇ ପାଞ୍ଚ ଯୋଦ୍ଧା ସହିତ, ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ—
ଅଯୁଧ୍ଯତ ତଦା ଵୀରୈରିନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈରିଵେଶ୍ଵରଃ। ତୈର୍ନିରୁଦ୍ଧୋ ନ ସଂତ୍ରାସଂ ଜଗାମ ସମିତିଂଜଯଃ
ସେଇ ସମୟରେ ସେମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ନାୟକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ସହ ଲଡ଼େ; ସେମାନେ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଥିବା ଭୀମସେନ କେବେ ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ।
ପଞ୍ଚଭିର୍ଦ୍ଵିରଦୈର୍ମତ୍ତୈର୍ନିରୁଦ୍ଧ ଇଵ କେସରୀ। ତସ୍ଯୈତେ ଯୁଗପତ୍ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଭିର୍ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ପାଞ୍ଚଟି ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ସିଂହ ପରି, ସେଇ ପାଞ୍ଚ ଯୋଦ୍ଧା ଏକାସାଥିରେ, ପାଞ୍ଚଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା—
ସାରଥିଂ ଵାଜିନଶ୍ଚୈଵ ନିନ୍ଯୁର୍ଵୈଵସ୍ଵତକ୍ଷଯମ୍। ହତାଶ୍ଵାତ୍ସ୍ଯନ୍ଦନଶ୍ରେଷ୍ଠାଦଵରୁହ୍ଯ ମହାରଥଃ
ଭୀମସେନଙ୍କ ସାରଥି ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ମାରି, ସେମାନେ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ; ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ମହାବୀର ରଥରୁ ତଳେ ଉତରିଲେ।
ଚଚାର ଵିଵିଧାନ୍ମାର୍ଗାନସିମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵଃ। ଅଶ୍ଵସ୍କନ୍ଧେଷୁ ଚକ୍ରେଷୁ ଯୁଗେଷ୍ଵୀଷାସୁ ଚୈଵ ହି
ପାଣ୍ଡବ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଚାଲିଲେ—ଘୋଡ଼ାର ପିଠ, ଚକ୍ର, ଯୁଗ ଓ ଧନୁର ଶଳା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଚଳନ କଲେ।
ଵ୍ଯଚରତ୍ପାତଯଞ୍ଶତ୍ରୂନ୍ସୁପର୍ଣ ଇଵ ଭୋଗିନଃ। ଵିଧନୁଷ୍କଂ ଵିକଵଚଂ ଵିରଥଂ ଚ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ଧନୁଷ, କବଚ ଓ ରଥ ବିନା ଦେଖି, ଗରୁଡ଼ ଯେମିତି ସାପମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେହିପରି ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
ଅଭିପେତୁର୍ନଵ୍ଯାଘ୍ରା ଅର୍ଜୁନପ୍ରମୁଖା ରଥାଃ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଚ ଯମୌ ଚ ଯୁଧି ଦୁର୍ଜଯୌ
ତାପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯୁବ ବାଘମାନେ ପରି ରଥମାନେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ—ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ ଯମଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟ।
ତସ୍ମିନ୍ମହାରଥେ ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଶରଵୃଷ୍ଟିଭିଃ। ରଥଧ୍ଵଜପତାକାଶ୍ଚ ସଵର୍ମନ୍ତରଧୀଯତ
ସେହି ମହାରଥୀ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ତୀରର ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା, ରଥର ଧ୍ୱଜ ଓ ପତାକାମାନେ କବଚ ରେ ଲୁଚିଯାଉଥିଲେ।
ତତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚିରଂ କାଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ସମମିଵାଭଵତ୍। ରଥେନ ତାନ୍ମହାବାହୁରର୍ଜୁନୋ ଵ୍ଯଧମତ୍ପୁନଃ
ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିଥିଲା, ଦୁହିଁପକ୍ଷ ସମାନ ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ପୁଣି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଚିଥିରାଇଦେଲେ।
ତମାପତନ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେଵ ମହାବାହୁର୍ଧନୁର୍ଧରଃ। କର୍ଣୋଽସ୍ତ୍ରଵିଦୁଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵାରଯାମାସ ସାଯକୈଃ
ତାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର କର୍ଣ୍ଣ, ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତୀର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ।
ସ ତେନାଭିହତଃ ପାର୍ଥୋ ଵାସଵିର୍ଵଜ୍ରସନ୍ନିଭାନ୍। ତ୍ରୀଞ୍ଶରାନ୍ସଂଦଧେ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଧାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵଃ
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି, କ୍ରୋଧିତ ପାଣ୍ଡବ ତିନୋଟି ତୀର ଧରି, କ୍ରୋଧିତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତୈଃ ଶରୈରାହତଂ କର୍ଣଂ ଧ୍ଵଜଯଷ୍ଟିମୁପାଶ୍ରିତମ୍। ଅପୋଵାହ ରଥାଚ୍ଚାଶୁ ସୂତଃ ପରପୁରଂଜଯମ୍
ସେ ତୀରମାନେ ଲାଗିବା ପରେ, କର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଜ ଦଣ୍ଡକୁ ଧରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସାରଥି ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ହଟାଇ ନେଲେ।
ତତଃ ପରାଜିତେ କର୍ଣେ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ମହାଭଯମ୍। ଵିଵେଶ ସମୁଦଗ୍ରାଂଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତୁ
କର୍ଣ୍ଣ ପରାଜିତ ହେଉଥିବା ସହିତ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭୟରେ ଭରିଗଲେ, ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖି ରହିଲେ।
ତତ୍ପ୍ରକମ୍ପିତମତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୌବଲୋ ବଲମ୍। ଗିରା ମଧୁରଯା ଚାପି ସମାଶ୍ଵାସଯତାସକୃତ୍
ସେଠାରେ ସୌବଳଙ୍କ ସେନା ଭୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲା, ତେଣୁ ସୌବଳ ମଧୁର କଥା କହି ବାରମ୍ବାର ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୈସ୍ତତଃ ସର୍ଵୈର୍ଦୁର୍ଯୋଧନପୁରଃସରୈଃ। ଧୃତଂ ତତ୍ପୁନରେଵାସୀଦ୍ବଲଂ ପାର୍ଥପ୍ରପୀଡିତମ୍
ତାପରେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନେ ପୁଣି ସେନାକୁ ଏକତ୍ର କରି ଧରିଲେ, ଯଦିଓ ପାର୍ଥମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲଭଳି ଚାପି ଦେଉଥିଲେ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀମୋ ଭୀମପରାକ୍ରମଃ। ଅକ୍ରୁଧ୍ଯତ୍ସ ମହାବାହୁରଗାରଂ ଜାତୁଷଂ ସ୍ମରନ୍
ତାପରେ ଭୀମ, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଲାଖା ଗୃହ ଘଟଣାକୁ ମନେପକାଇ।
ତତଃ ସଂଗ୍ରାମଶିରସି ଦଦର୍ଶ ଵିପୁଲଦ୍ରୁମମ୍। ଆଯାମଭୂତଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ସ୍କନ୍ଧପଞ୍ଚାଶଦୁନ୍ନତମ୍
ଯୁଦ୍ଧର ମଧ୍ୟରେ ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଗଛ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଚଉଡ଼ା ଓ ଉଚ୍ଚ, ପଞ୍ଚାଶି ଶାଖା ଉପରକୁ ବଢ଼ିଥିଲା।
ମହାସ୍କନ୍ଧଂ ମହୋତ୍ସେଧଂ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜମିଵୋଚ୍ଛ୍ରିତମ୍। ତମୁତ୍ପାଠ୍ଯ ଚ ପାଣିଭ୍ଯାମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଚରଣାଵପି
ସେ ଗଛଟି ବଡ଼ ତଣ୍ଡ ଓ ଉଚ୍ଚତା ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପରି ଉଠିଥିଲା; ଭୀମ ଦୁଇହାତରେ ଉଖିଡ଼ି, ପାଦରେ ଉଠାଇଲେ।
ଅଭିପେଦେ ପରାନ୍ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଵଜ୍ରପାଣିରିଵାସୁରାନ୍। ଭୀମସେନଭଯାର୍ତାନି ଫଲ୍ଗୁନାଭିହତାନି ଚ
ସେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏମିତି ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବତା ଦାନବମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୟରେ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଆଘାତରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭଗିଗଲେ।
ନ ଶେକୁସ୍ତାନ୍ଯନୀକାନି ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଣ୍ଯୁଦୀକ୍ଷିତୁମ୍। ତାନି ସଂଭ୍ରାନ୍ତଯୋଧାନି ଶ୍ରାନ୍ତଵାଜିଗଜାନି ଚ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସେନା, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଘୋଡ଼ା-ହାତୀମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେଲେନାହିଁ।
ଦିଶଃ ପ୍ରାକାଲଯଦ୍ଭୀମୋ ଦିଵୀଵାଭ୍ରାଣି ମାରୁତଃ। ତାନ୍ନିଵୃତ୍ତାନ୍ନିରାନନ୍ଦାନ୍ନରଵାରଣଵାଜିନଃ
ଭୀମ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚିଥିରାଇଦେଲେ, ଯେପରି ପବନ ଆକାଶରେ ମେଘମାନେ ଉଡ଼ାଇଦିଏ; ସେମାନେ, ମନୁଷ୍ୟ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା, ଅନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ।