ହହାକୃତଂ ତଦ୍ଧନୁଷା ଦୃଢେନ ଵିସ୍ରସ୍ତହାରାଙ୍ଗଦଚକ୍ରଵାଲମ୍। କୃଷ୍ଣାନିମିତ୍ତଂ ଵିନିଵୃତ୍ତକାମଂ ରାଜ୍ଞାଂ ତଦା ମଣ୍ଡଲମାର୍ତମାସୀତ୍
ସେ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ୍ୟର ଶବ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚ ହାହାକାର ହେଲା; ତାଙ୍କର ହାର, ବାହୁବନ୍ଧ ଓ କଙ୍କଣ ଖସିଗଲା। କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ ନେଇ ରାଜାମାନେ ଆଶାଭଙ୍ଗ ଓ ବେଦନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ଏଵଂ ତେଷୁ ନିଵୃତ୍ତେଷୁ କ୍ଷତ୍ରିଯେଷୁ ସମନ୍ତତଃ। ଚେଦୀନାମଧିପୋ ଵୀରୋ ବଲଵାନନ୍ତକୋପମଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଚାରିପାଖରୁ ପଛକୁ ହଟିଗଲାପରେ, ଚେଦି ରାଜ୍ୟର ପ୍ରବଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ରାଜା, ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଉଠିଲେ।
ଦମଘୋଷାତ୍ମଜୋ ଧୀମାଞ୍ଶିଶୁପାଲୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ଧନୁଷୋଽଭ୍ଯାଶମାଗମ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ରାଜ୍ଞାଂ ସମକ୍ଷତଃ
ଦମଘୋଷଙ୍କ ପୁଅ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିଶୁପାଳ, ଧନୁଷ୍ୟ ନିକଟକୁ ଆସି, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଲେ।
ତଦପ୍ଯାରୋପ୍ଯମାଣଂ ତୁ ମାଷମାତ୍ରେଽଭ୍ଯତାଡଯତ୍। ଧନୁଷା ପୀଡ୍ଯମାନସ୍ତୁ ଜାନୁଭ୍ଯାମଗମନ୍ମହୀମ୍
ସେ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ତଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତାଳ ମାତ୍ର ଦୂର ଯିବାବେଳେ ତାହାକୁ ଆଘାତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଧନୁଷ୍ୟର ଚାପରେ ଦବିଯାଇ, ଗୁଡ଼ିଏ ହାଟୁ ଉପରେ ଭୂମିକୁ ଲୁଡ଼ିପଡ଼ିଲେ।
ତତ ଉତ୍ଥାଯ ରାଜା ସ ସ୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରାଣ୍ଯଭିଜଗ୍ମିଵାନ୍। ତତୋ ରାଜା ଜରାସନ୍ଧୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ମହାବଲଃ
ତାପରେ ସେ ରାଜା ଉଠି, ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିଗଲେ। ତା'ପରେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରବଳ ଜରାସନ୍ଧ ଆସିଲେ।
କମ୍ବୁଗ୍ରୀଵଃ ପୃଥୁଵ୍ଯଂସୋ ମତ୍ତଵାରଣଵିକ୍ରମଃ। ମତ୍ତଵାରଣତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ମତ୍ତଵାରଣଵେଗଵାନ୍
ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ଗଳା ଶଂଖ ପରି ମୋଟା, ଛାତି ଚଉଡ଼ା, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ଭଳି ଶକ୍ତି ଓ ଚାଳ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ଆଖି ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଲାଲ ଏବଂ ଗତି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦ୍ରୁତ ଥିଲା।
ଧନୁଷୋଽଭ୍ଯାଶମାଗତ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ଗିରିରିଵାଚଲଃ। ଧନୁରାରୋପ୍ଯମାଣଂ ତୁ ସର୍ଷମାତ୍ରେଽଭ୍ଯତାଡଯତ୍
ଧନୁଷ ନିକଟକୁ ଆସି, ସେ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ। ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ଏହାକୁ ଗୋଟିଏ ସୋରିଷ ଦାଣା ପରି ହଳକା ଭାବେ ଆଘାତ କଲେ।
ତତଃ ଶଲ୍ଯୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ମଦ୍ରରାଜୋ ମହାବଲଃ। ଧନୁରାରୋପ୍ଯମାଣଂ ତୁ ମୁଦ୍ଗମାତ୍ରେଽଭ୍ଯତାଡଯତ୍
ତାପରେ ମଦ୍ର ରାଜା ଶଲ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରବଳ, ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଉଥିବା ବେଳେ ଏହାକୁ ଗୋଟିଏ ମୁଗ ଦାଣା ପରି ଆଘାତ କଲେ।
ତଦୈଵାଗାତ୍ସ୍ଵଯଂ ରାଜ୍ଯଂ ପଶ୍ଚାଦନଵଲୋକଯନ୍। ଇଦଂ ଧନୁର୍ଵରଂ କୋଽଦ୍ଯ ସଜ୍ଯଂ କୁର୍ଵୀତ ପାର୍ଥିଵଃ
ସେଇ ସମୟରେ ରାଜା ନିଜେ ପଛକୁ ନ ଦେଖି ଆସିଲେ; 'ଆଜି କେଉଁ ରାଜା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷକୁ ଚଢ଼ାଇପାରିବେ?'
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା ଭୂଯ ଏଵ ସ୍ଥିତସ୍ତଦା। ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଃ ପରନ୍ତପଃ
ଏଭଳି ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ପୁଣି ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ତାପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଉଠିଲେ।
ମାନୀ ଦୃଢାସ୍ତ୍ରସଂପନ୍ନଃ ସର୍ଵୈଶ୍ଚ ନୃପଲକ୍ଷଣୈଃ। ଉତ୍ଥିତଃ ସହସା ତତ୍ର ଭ୍ରାତୃମଧ୍ଯେ ମହାବଲଃ
ଅଭିମାନୀ, ଦୃଢ଼ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ରାଜାସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହଠାତ୍ ଉଠିପଡ଼ିଲେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଵିଲୋକ୍ଯ ଦ୍ରୌପଦୀଂ ହୃଷ୍ଟୋ ଧନୁଷୋଽଭ୍ଯାଶମାଗମତ୍। ସ ବଭୌ ଧନୁରାଦାଯ ଶକ୍ରଶ୍ଚାପଧରୋ ଯଥା
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଧନୁଷ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଧନୁଷ ଧରି ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷଧାରୀ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଗଲେ।
ଧନୁରାରୋପଯାମାସ ତିଲମାତ୍ରେଽଭ୍ଯତାଡଯତ୍। ଆରୋପ୍ଯମାଣଂ ତଦ୍ରାଜା ଧନୁଷା ବଲିନା ତଦା
ସେ ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଗୋଟିଏ ତିଳ ଦାଣା ପରି ଆଘାତ କଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଉଥିଲେ।
ଉତ୍ତାନଶଯ୍ଯମପତଦଙ୍ଗୁଲ୍ଯନ୍ତରତାଡିତଃ। ସ ଯଯୌ ତାଡିତସ୍ତେନ ଵ୍ରୀଡନ୍ନିଵ ନରାଧିପଃ
ଉଙ୍ଗୁଳି ମଧ୍ୟରେ ଆଘାତ ପାଇ, ସେ ପିଠି ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଏଭଳି ଆଘାତ ପାଇ, ରାଜା ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତୋ ଵୈକର୍ତନଃ କର୍ଣୋ ଵୃଷା ଵୈ ସୂତନନ୍ଦନଃ। ଧନୁରଭ୍ଯାଶମାଗମ୍ଯ ତୋଲଯାମାସ ତଦ୍ଧନୁଃ
ତାପରେ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ, ଧନୁଷ ନିକଟକୁ ଆସି, ଏହାକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତଂ ଚାପ୍ଯାରୋପ୍ଯମାଣଂ ତଦ୍ରୋମମାତ୍ରେଽଭ୍ଯତାଡଯତ୍। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଜଯୀ କର୍ଣଃ ସତ୍ଵେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତଃ
ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ଏହାକୁ ଗୋଟିଏ କେଶ ପରି ହଳକା ଭାବେ ଆଘାତ କଲେ; ତିନି ଲୋକର ବିଜେତା, ଶକ୍ତିରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କର୍ଣ୍ଣ।
ଧନୁଷା ସୋଽପି ନିର୍ଧୂତ ଇତି ସର୍ଵେ ଭଯାକୁଲାଃ। ଏଵଂ କର୍ଣେ ଵିନିର୍ଧୂତେ ଧନୁଷା ଚ ନୃପୋତ୍ତମାଃ
ସେମାନେ ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ଭଳି ଭାବେ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ; ଏଭଳି କର୍ଣ୍ଣ ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାମାନେ—
ଚକ୍ଷୁର୍ଭିରପି ନାପଶ୍ଯନ୍ଵିନମ୍ରମୁଖପଙ୍କଜାଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ଣଂ ଵିନିର୍ଧୂତଂ ଲୋକେ ଵୀରା ନୃପୋତ୍ତମାଃ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ନମ୍ର ହୋଇଗଲା, ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯିବା ଦେଖି, ବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାମାନେ—
ନିରାଶା ଧନୁରୁଦ୍ଧାରେ ଦ୍ରୌପଦୀସଂଗମେଽପି ଚ
ଧନୁଷ ଉଠାଇବାରେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ପାଇବାରେ ସମସ୍ତେ ଆଶା ହରାଇଦେଲେ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସଂଭ୍ରାନ୍ତଜନେ ସମାଜେ ନିକ୍ଷିପ୍ତଵାଦେଷୁ ଜନାଧିପେଷୁ। କୁନ୍ତୀସୁତୋ ଜିଷ୍ଣୁରିଯେଷ କର୍ତୁଂ ସଜ୍ଯଂ ଧନୁସ୍ତତ୍ସଶରଂ ଚ ଵୀରଃ
ଏଭଳି ସମାବେଶରେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ଥିର ଓ ରାଜାମାନେ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ସେଥିରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ, ବିଜୟୀ, ଧନୁଷ ଓ ତୀର ସହିତ ଏହାକୁ ଚଢ଼ାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତତୋ ଵରିଷ୍ଠଃ ସୁରଦାନଵାନା- ମୁଦରଧୀର୍ଵୃଷ୍ଣିକୁଲପ୍ରଵୀରଃ। ଜହର୍ଷ ରାମେଣ ସ ପୀଡ୍ଯ ହସ୍ତଂ ହସ୍ତଂଗତାଂ ପାଣ୍ଡୁସୁତସ୍ଯ ମତ୍ଵା
ତାପରେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବୃଷ୍ଣିବଂଶର ପ୍ରଧାନ, ରାମଙ୍କ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କ ହାତକୁ ଧରିବାକୁ ଭାବି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ନ ଜଜ୍ଞିରେଽନ୍ଯେ ନୃପଵିପ୍ରମୁଖ୍ଯାଃ ସଂଛନ୍ନରୂପାନଥ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାନ୍। ଵିନା ହି ଲୋକେ ଚ ଯଦୁପ୍ରଵୀରୌ ଧୌମ୍ଯଂ ହି ଧର୍ମଂ ସହ ସୋଦରାଂଶ୍ଚ
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ ଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନେ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦୁଇଜଣ ବୃଷ୍ଣିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧୌମ୍ୟ, ଧର୍ମ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଛଡ଼ି।
ଯଦା ନିଵୃତ୍ତା ରାଜାନୋ ଧନୁଷଃ ସଜ୍ଯକର୍ମଣଃ। ଅଥୋଦତିଷ୍ଠଦ୍ଵିପ୍ରାଣାଂ ମଧ୍ଯାଜ୍ଜିଷ୍ଣୁରୁଦାରଧୀଃ
ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇବା ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ଉଦାରମନ ଅର୍ଜୁନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଠିଲେ।
ଉଦକ୍ରୋଶନ୍ଵିପ୍ରମୁଖ୍ଯା ଵିଧୁନ୍ଵନ୍ତୋଽଜିନାନି ଚ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂପ୍ରସ୍ଥିତଂ ପାର୍ଥମିନ୍ଦ୍ରକେତୁସମପ୍ରଭମ୍
ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଡାକିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ଅଜିନା ଉଡ଼ାଇଲେ।
କେଚିଦାସନ୍ଵିମନସଃ କେଚିଦାସନ୍ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ। ଆହୁଃ ପରସ୍ପରଂ କେଚିନ୍ନିପୁଣା ବୁଦ୍ଧିଜୀଵିନଃ
କିଛି ଲୋକ ହତାଶ ହେଲେ, କିଛି ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ; ଆଉ କିଛି ଚତୁର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଆପସରେ କଥା ହେଉଥିଲେ।
ଯତ୍କର୍ଣଶଲ୍ଯପ୍ରମୁଖୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଲୋକଵିଶ୍ରୁତୈଃ। ନାନତଂ ବଲଵଦ୍ଭିର୍ହି ଧନୁର୍ଵେଦପରାଯଣୈଃ
ଏହି ଧନୁଷ୍ୟଟି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହାକୁ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶଲ୍ୟ ଭଳି ପ୍ରବଳ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହାତରେ ନେଇଛନ୍ତି।
ତତ୍କଥଂ ତ୍ଵକୃତାସ୍ତ୍ରେଣ ପ୍ରାଣତୋ ଦୁର୍ବଲୀଯସା। ଵଟୁମାତ୍ରେଣ ଶକ୍ଯଂ ହି ସଜ୍ଯଂ କର୍ତୁଂ ଧନୁର୍ଦ୍ଵିଜାଃ
ତେବେ ଯିଏ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ଅପରିଚିତ, ଦେହରେ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଏଠିକି ଏକ ଯୁବକ, ସେ କିପରି ଏହି ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଚଢ଼ାଇପାରିବ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ?
ଅଵହାସ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵରାଜସୁ। କର୍ମଣ୍ଯସ୍ମିନ୍ନସଂସିଦ୍ଧେ ଚାପଲାଦପରୀକ୍ଷିତେ
ଯଦି ଏହି କାମଟି ସଫଳ ହେବାକୁ ନପାରେ ଏବଂ ଅବିଚାରରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହସ୍ୟସ୍ପଦ ହେଇଯିବେ।
ଯଦ୍ଯେଷ ଦର୍ପାଦ୍ଧର୍ଷାଦ୍ଵାପ୍ଯଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଚାପଲାତ୍। ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଧନୁରାଯନ୍ତୁଂ ଵାର୍ଯତାଂ ସାଧୁ ମା ଗମତ୍
ଯଦି ସେ ଅହଂକାର, ଅଭିମାନ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ଏହି ଧନୁଷ୍ୟ ଚଢ଼ାଇବାକୁ ଆସିଛି, ତେବେ ତାକୁ ରୋକିବା ଉଚିତ—ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ନାଵହାସ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯାମୋ ନ ଚ ଲାଘଵମାସ୍ଥିତାଃ। ନ ଚ ଵିଦ୍ଵିଷ୍ଟତାଂ ଲୋକେ ଗମିଷ୍ଯାମୋ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍
ଆମେ କେବେ ହସ୍ୟସ୍ପଦ ହେବୁନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅମୂଲ୍ୟ ଭାବିବାଯିବୁନାହିଁ, ନାହିଁ କିଛି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ ହେବୁ।