ତସ୍ଯ ତଚ୍ଚିନ୍ତିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଋଷେର୍ଦ୍ଵୈପାଯନସ୍ଯ ଚ। ତତ୍ରାଜଗାମ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକଗୁରୁଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସେ ଦ୍ୱୈପାୟନ ଋଷିଙ୍କ ଭାବନା ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଗୁରୁ, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଚୈଵର୍ଷେର୍ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଣତଃ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଋଷିଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ, ହାତ ଯୋଡି ନମ୍ରତାରେ ଦଢ଼ ହେଲେ।
ଆସନଂ କଲ୍ପଯାମାସ ସର୍ଵୈର୍ମୁନିଗଣୈର୍ଵୃତଃ
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ସେ ଏକ ଆସନ ତିଆରି କଲେ।
ହିରଣ୍ଯମର୍ଭମାସୀନଂ ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପରମାସନେ। ପରିଵୃତ୍ଯାସନଭ୍ଯାଶେ ଵାସଵେଯଃ ସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍
ସେ ପରମ ମୂଲ୍ୟବାନ ସୁନା ଆସନରେ ବସିଲେ; ଏବଂ ତାହାର ପାଖରେ, ବସୁଙ୍କ ପୁଅ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ଅନୁଜ୍ଞାତୋଽଥ କୃଷ୍ଣସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରମେଷ୍ଠିନା। ନିଷସାଦାସନାଭ୍ଯାଶେ ପ୍ରୀଯମାଣଃ ଶୁଚିସ୍ମିତଃ
ତାପରେ, ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, କୃଷ୍ଣ ଖୁସି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହସ ସହିତ ଆସନ ପାଖରେ ବସିଲେ।
ଉଵାଚ ସ ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍। କୃତଂ ମଯେଦଂ ଭଗଵନ୍କାଵ୍ଯଂ ପରମପୂଜିତମ୍
ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ଏହି ଗଭୀର କାବ୍ୟ ମୁଁ ରଚନା କରିଛି।'
ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵେଦରହସ୍ଯ ଚ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍ସ୍ଥାପିତଂ ମଯା। ସାଙ୍ଗୋପନିଷଦାଂ ଚୈଵ ଵେଦାନାଂ ଵିସ୍ତରକ୍ରିଯା
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମୁଁ ଯାହା କିଛି ଅନ୍ୟ କଥା ନିର୍ମାଣ କରିଛି, ଉପନିଷଦ ସହିତ ବେଦମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଅଛି।
ଇତିହାସପୁରାପାନାମୁନ୍ମେଷଂ ନିମିଷଂ ଚ ଯତ୍। ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ କାଲସଂଜ୍ଞିତମ୍
ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ, ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ — ଭୂତକାଳ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ — ଯାହାକୁ କାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜରାମୃତ୍ଯୁଭଯଵ୍ଯାଧିଭାଵାଭାଵଵିନିଶ୍ଚଯଃ। ଵିଵିଧସ୍ଯ ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ହ୍ଯାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟ, ରୋଗ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ନିଷ୍ପତ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଓ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଏଥିରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଵିଧାନଂ ଚ ପୁରାଣାନାଂ ଚ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ତପସୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ
ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସମସ୍ତ ପୁରାଣ, ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାର ନିୟମ, ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରତାରାଣାଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ଯୁଗୈଃ ସହ। ଋଚୋ ଯଜୂଷି ସାମାନି ଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମଂ ତଥୈଵ ଚ
ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ମାପ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଯୁଗ ସହିତ ଚକ୍ର; ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଏହି ତିନି ବେଦ ଓ ବେଦର ଗୁହ୍ୟ ଅର୍ଥ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ନ୍ଯାଯଶିକ୍ଷା ଚିକିତ୍ସା ଚ ଦାନଂ ପାଶୁପତଂ ତଥା। ଇତି ନୈକାଶ୍ରଯଂ ଜନ୍ମ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷସଂଜ୍ଞିତମ୍
ନ୍ୟାୟ, ଶିକ୍ଷା, ଚିକିତ୍ସା, ଦାନ ଓ ପାଶୁପତ ଧର୍ମ; ଏଭଳି ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଶିକ୍ଷାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ତୀର୍ଥାନାଂ ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯାନାଂ ଦେଶାନାଂ ଚୈଵ କୀର୍ତନମ୍। ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ଵନାନାଂ ସାଗରସ୍ଯ ଚ
ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟ ଭୂମି, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସାଗରଙ୍କର ମହିମା ଏଠାରେ ଗାୟନ କରାଯାଇଛି।
ପୁରାଣାଂ ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯାନାଂ କଲ୍ପାନାଂ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଲମ୍। ଵାକ୍ଯଜାତିଵିଶେଷାଶ୍ଚ ଲୋକଯାତ୍ରାକ୍ରମଶ୍ଚ ଯଃ
ପୁରାତନ ଦିବ୍ୟ କଥା, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର, ଯୁଦ୍ଧର କୌଶଳ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଷାର ରୂପ ଓ ଲୋକ ଜୀବନର ନିୟମ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଯଚ୍ଚାପି ସର୍ଵଗଂ ଵସ୍ତୁ ତଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିପାଦିତମ୍। ପରଂ ନ ଲେଖକଃ କଶ୍ଚିଦେତସ୍ଯ ଭୁଵି ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏପରି ଲେଖା କେହି ଅନ୍ୟ ଲେଖକ ଏ ପୃଥିବୀରେ କରିନାହାନ୍ତି।
ତପୋଵିଶିଷ୍ଟଦପି ଵୈ ଵସିଷ୍ଠାନ୍ମୁନିପୁଂଗଵାତ୍। ମନ୍ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଵ୍ଯଂ ତ୍ଵାଂ ଵୈ ରହସ୍ଯଜ୍ଞାନଵେଦନାତ୍
ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ଥିବା ତୁମକୁ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ କରେ।
ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ସତ୍ଯାଂ ତେ ଵେଦ୍ମି ଗାଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀମ୍। ତ୍ଵଯାଚ କାଵ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତସ୍ମାତ୍କାଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମର ଜନ୍ମରୁ ଆମେ ଜାଣେ ଯେ, ତୁମେ ବେଦରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏବଂ ତୁମେ ଏହାକୁ କାବ୍ୟ ବୋଲି କହିଛ, ତେଣୁ ଏହାକୁ କାବ୍ୟ ବୋଲି ଡାକାଯିବ।
ଅସ୍ଯ କାଵ୍ଯସ୍ଯ କଵଯୋ ନ ସମର୍ଥା ଵିଶେଷଣେ। ଵିଶେଷଣେ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଶେଷାସ୍ତ୍ରଯ ଇଵାଶ୍ରମାଃ
ଏହି କାବ୍ୟର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ କବିମାନେ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି, ଯେପରି ଗୃହସ୍ଥର ଗୁଣ ଅନ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଜଡାନ୍ଧବଧିରୋନ୍ମତ୍ତଂ ତମୋଭୂତଂ ଜଗଦ୍ଭଵେତ୍। ଯଦି ଜ୍ଞାନହୁତାଶେନ ତ୍ଵଯା ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲିଯଂ ଭଵେତ୍
ଯଦି ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ଜଳାଇନଥାନ୍ତା, ଏହି ଜଗତ୍ ଅବୁଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ବଧିର, ପାଗଳ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ହୋଇଯାନ୍ତା।
ତମସାନ୍ଧସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଵେଷ୍ଟିତସ୍ଯ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ। ଜ୍ଞାନାଞ୍ଜନଶଲାକାଭିର୍ବୁଦ୍ଧିନେତ୍ରୋତ୍ସଵଃ କୃତଃ
ସ୍ୱକର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ଏହି ଲୋକକୁ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଅଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିର ଚକ୍ଷୁକୁ ଉଜାଗର କରିଛ।
ତ୍ଵଯା ଭାରତସୂର୍ଯେଣ ନୃଣାଂ ଵିନିହତଂ ତମଃ
ଭାରତର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଛ।
ପୁରାଣପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଶ୍ରୁତିଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାପ୍ରକାଶିନା। ନୃଣାଂ କୁମୁଦସୌମ୍ଯାନାଂ କୃତଂ ବୁଦ୍ଧିପ୍ରସାଦନମ୍
ପୁରାଣର ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର, ବେଦର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର କମଳପ୍ରଭୃତି ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଛି।
ଇତିହାସପ୍ରଦୀପେନ ମୋହାଵରଣଘାତିନା। ଲୋକଗର୍ଭଗୃହଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଯଥାଵତ୍ସଂପ୍ରକାଶିତମ୍
ଇତିହାସର ଦୀପ, ଯାହା ମୋହର ପର୍ଦ୍ଦାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି, ସେଇ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗୁପ୍ତ ରୂପ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଜାଗର ହୋଇଛି।
ସଂଗ୍ରହାଧ୍ଯାଯବୀଜୋ ଵୈ ପୌଲୋମାସ୍ତୀକମୂଲଵାନ୍। ସଂଭଵସ୍କନ୍ଧଵିସ୍ତାରଃ ସଭାପର୍ଵଵିଟଙ୍କଵାନ୍
ସଂଗ୍ରହ ଅଧ୍ୟାୟ ଏହି ଗଛର ବୀଜ, ପୌଲୋମ ଓ ଆସ୍ତିକ କଥା ଏହାର ମୂଳ; ସଂଭବ ପର୍ବ ଏହାର ତଣ୍ଡି, ସଭା ପର୍ବ ଏହାର ଗଠି।
ଆରଣ୍ଯପର୍ଵରୂପାଢ୍ଯୋ ଵିରାଟୋଦ୍ଯୋଗସାରଵାନ୍। ଭୀଷ୍ମପର୍ଵମହାଶାଖୋ ଦ୍ରୋଣପର୍ଵପଲାଶଵାନ୍
ଆରଣ୍ୟକ ପର୍ବ ଏହି ଗଛର ରୂପରେ ଅଛି, ବିରାଟ୍ ଓ ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବ ଏହାର ସାର; ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବ ଏହାର ବଡ଼ ଶାଖା, ଦ୍ରୋଣ ପର୍ବ ଏହାର ପତ୍ର।
କର୍ଣପର୍ଵସିତୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ ଶଲ୍ଯପର୍ଵସୁଗନ୍ଧିଭିଃ। ସ୍ତ୍ରୀପର୍ଵୈଷୀକଵିଶ୍ରାମଃ ଶାନ୍ତିପର୍ଵମହାଫଲଃ
କର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଶଲ୍ୟ ପର୍ବ ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଷ୍ଟ୍ରୀ ପର୍ବ ଏହାର ବିଶ୍ରାମ ସ୍ଥାନ, ଶାନ୍ତି ପର୍ବ ଏହାର ମହାଫଳ।
ଅଶ୍ଵମେଧାମୃତସସ୍ତ୍ଵାଶ୍ରମସ୍ଥାନସଂଶ୍ରଯଃ। ମୌସଲଶ୍ରୁତିସଂକ୍ଷେପଃ ଶିଷ୍ଟଦ୍ଵିଜନିଷେଵିତଃ
ଅଶ୍ୱମେଧିକ ଓ ଅନ୍ଶାସନ ପର୍ବ ଏହି ଗଛର ଆଶ୍ରୟ, ଆଶ୍ରମବାସିକ ପର୍ବ ଏହାର ଆଡ଼କୁ; ମୌସଳ ପର୍ବ ଏହାର ସଂକ୍ଷେପ, ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵେଷାଂ କଵିମୁଖ୍ଯାନାମୁପଜୀଵ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି। ପର୍ଜନ୍ଯଇଵ ଭୂତାନାମକ୍ଷଯୋ ଭାରଦ୍ରୁମଃ
ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଆଧାର ହେବ, ଯେପରି ଅକ୍ଷୟ ବର୍ଷାମେଘ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ଭାରତ ଗଛ ମଧ୍ୟ ତେଣିଅ।
କାଵ୍ଯସ୍ଯ ଲେଖନାର୍ଥାଯ ଗଣେଶଃ ସ୍ମର୍ଯତାଂ ମୁନେ
ଏହି କବିତା ଲେଖିବା ପାଇଁ, ମୁନି, ଆମେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵମାଭାଷ୍ଯ ତଂ ବ୍ରହ୍ମା ଜଗାମ ସ୍ଵଂ ନିଵେଶନମ୍। ଭଗଵାନ୍ସ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା ଋଷିଦେଵଗଣୈଃ ସହ
ଏଭଳି କହି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ।