ଭଗଵତ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦେନ ଗଚ୍ଛେତ୍କ୍ଷତ୍ରମନାମଯମ୍। ଉପାରମ୍ଯ ଚ ଗଚ୍ଛେମ ସହିତାଃ ପାପକର୍ମଣଃ
ମାନ୍ୟବାଦିନୀ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ; ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରୁ ଏକସାଥି ଯାଇପାରିବା।
ସପୁତ୍ରା ତ୍ଵଂ ପ୍ରସାଦଂ ନଃ କର୍ତୁମର୍ହସି ଶୋଭନେ। ପୁନର୍ଦୃଷ୍ଟିପ୍ରଦାନେନ ରାଜ୍ଞଃ ସଂତ୍ରାତୁମର୍ହସି
ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଆମେ ଉପକୃତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ପୁନି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ରାଜାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଆପଣଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
ଗନ୍ଧର୍ଵ ଉଵାଚ
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ:
ତେନ ଚକ୍ଷୂଂଷି ଵସ୍ତାତା ଵ୍ଯକ୍ତଂ କୋପାନ୍ମହାତ୍ମନା। ସ୍ମରତା ନିହତାନ୍ବନ୍ଧୂନାଦତ୍ତାନି ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର କ୍ରୋଧରୁ, ନିଜ ହତ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ମନେ ପକାଇ, ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ନିଅଯାଇଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଗର୍ଭାନପି ଯଦା ଯୂଯଂ ଭୃଗୂଣାଂ ଘ୍ନତ ପୁତ୍ରକାଃ। ତଦାଯମୂରୁଣା ଗର୍ଭୋ ମଯା ଵର୍ଷଶତଂ ଧୃତଃ
ତୁମେ ଭୃଗୁ ବଂଶର ଅଜନ୍ମା ଶିଶୁମାନେକୁ ମାରିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ଏହି ଶିଶୁକୁ ମୋ ଉରୁରେ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଧରିଥିଲି।
ଷଡଙ୍ଗଶ୍ଚାଖିଲୋ ଵେଦ ଇମଂ ଗର୍ଭସ୍ଥମେଵ ହ। ଵିଵେଶ ଭୃଗୁଵଂଶସ୍ଯ ଭୂଯଃ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା
ସମସ୍ତ ଷଡଅଙ୍ଗ ବେଦ ଏହି ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା, ଭୃଗୁ ବଂଶର ଭଲ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି।
ସୋଽଯଂ ପିତୃଵଧାଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ରୋଧାଦ୍ଵୋ ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛତି। ତେଜସା ତସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୂଂଷି ମୁଷିତାନି ଵଃ
ପିତୃଗଣଙ୍କର ବଧ ହେବାରୁ ସେ ରାଗରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମମାନେଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।
ତମେଵ ଯୂଯଂ ଯାଚଧ୍ଵମୌର୍ଵଂ ମମ ସୁତୋତ୍ତମମ୍। ଅଯଂ ଵଃ ପ୍ରଣିପାତେନ ତୁଷ୍ଟୋ ଦୃଷ୍ଟୀଃ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
ତୁମେମାନେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଔର୍ବଙ୍କୁ ଯାଇ ଅନୁରୋଧ କର; ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଉଛ, ସେ ଖୁସି ହେଇ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇ ଦେବେ।
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ରାଜାନସ୍ତେ ତମୂରୁଜମ୍। ଊଚୁଃ ପ୍ରସୀଦେତି ତଦା ପ୍ରସାଦଂ ଚ ଚକାର ସଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଔର୍ବଙ୍କୁ ଯାଇ ଦୟା ଚାହିଲେ; ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ କୃପା କରିଲେ।
ଅନେନୈଵ ଚ ଵିଖ୍ଯାତୋ ନାମ୍ନା ଲୋକେଷୁ ସତ୍ତମଃ। ସ ଔର୍ଵ ଇତି ଵିପ୍ରର୍ଷିରୂରୁଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵ୍ଯଜାଯତ
ଏହି ନାମ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଏଭଳି ଉରୁ ଫାଟି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବିପ୍ର ଋଷି ଔର୍ବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଚକ୍ଷୂଂଷି ପ୍ରତିଲଭ୍ଯାଥ ପ୍ରତିଜଗ୍ମୁସ୍ତତୋ ନୃପାଃ। ଭାର୍ଗଵସ୍ତୁ ମୁନିର୍ମେନେ ସର୍ଵଲୋକପରାଭଵମ୍
ପୁଣି ଦୃଷ୍ଟି ଫେରି ପାଇ, ସେଇ ରାଜାମାନେ ଚାଲିଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଭାର୍ଗବ ମୁନି ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ପରାଜୟ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ସ ଚକ୍ରେ ତାତ ଲୋକାନାଂ ଵିନାଶାଯ ମତିଂ ତଦା। ସର୍ଵେଷାମେଵ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ମନଃ ପ୍ରଵଣମାତ୍ମନଃ
ସେ ସମୟରେ, ହେ ପୁତ୍ର, ଭାର୍ଗବ ମୁନି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି କାମକୁ ଲାଗି ଲଗିଗଲା।
ଇଚ୍ଛନ୍ନପଚିତିଂ କର୍ତୁଂ ଭୃଗୂଣାଂ ଭୃଗୁନନ୍ଦନଃ। ସର୍ଵଲୋକଵିନାଶାଯ ତପସା ସହତୈଧିତଃ
ଭୃଗୁମାନେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ ଭୋଗିଥିଲେ, ତାହାର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ, ଭୃଗୁବଂଶର ଗୌରବ ଅତି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
ତାପଯାମାସ ତାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ସଦେଵାସୁରମାନୁଷାନ୍। ତପସୋଗ୍ରେଣ ମହତା ନନ୍ଦଯିଷ୍ଯନ୍ପିତାମହାନ୍
ସେ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସହ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୁସି ହେଉନ୍ତି ବୋଲି ଚାହିଲେ।
ତତସ୍ତଂ ପିତରସ୍ତାତ ଵିଜ୍ଞାଯ କୁଲନନ୍ଦନମ୍। ପିତୃଲୋକାଦୁପାଗମ୍ଯ ସର୍ଵ ଊଚୁରିଦଂ ଵଚଃ
ତାପରେ, ହେ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ, ତାଙ୍କ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ପିତୃଲୋକରୁ ଆସି ସମସ୍ତେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ଔର୍ଵ ଦୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଭାଵସ୍ତେ ତପସୋଗ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରକ। ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଲୋକାନାଂ ନିଯଚ୍ଛ କ୍ରୋଧମାତ୍ମନଃ
‘ଔର୍ବ, ହେ ପୁଅ, ତୁମର ତପସ୍ୟାର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଆମେ ଦେଖିଛୁ; ଏବେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୟା କର, ତୁମର କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର।’
ନାନୀଶୈର୍ହି ତଦା ତାତ ଭୃଗୁଭିର୍ଭାଵିତାତ୍ମଭିଃ। ଵଧୋ ହ୍ଯୁପେକ୍ଷିତଃ ସର୍ଵୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଵିହିଂସତାମ୍
‘ସେ ସମୟରେ, ହେ ପୁତ୍ର, ଭୃଗୁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ହାତରେ ହିଂସା ଭୋଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ସହିଗଲେ।’
ଆଯୁଷା ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟେନ ଯଦା ନଃ ଖେଦ ଆଵିଶତ୍। ତଦାଽସ୍ମାଭିର୍ଵଧସ୍ତାତ କ୍ଷତ୍ରିଯୈରୀପ୍ସିତଃ ସ୍ଵଯମ୍
‘ଯେତେବେଳେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆମେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲୁ, ସେତେବେଳେ, ହେ ପୁତ୍ର, ଆମେ ନିଜେ ଇଚ୍ଛା କଲୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାକୁ।’
ନିଖାତଂ ଯଚ୍ଚ ଵୈ ଵିତ୍ତଂ କେନଚିଦ୍ଗୃଗୁଵେଶ୍ମନି। ଵୈରାଯୈଵ ତଦା ନ୍ଯସ୍ତଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍କୋପଯିଷ୍ଣୁଭିଃ
‘ଏବଂ ଯେଉଁ ଧନ କେହି ଭୃଗୁଙ୍କ ଘରେ ପୋତି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନ୍ତି ବୋଲି ବିରୋଧ ଉପଜାଇବା ପାଇଁ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ।’
କିଂ ହି ଵିତ୍ତେନ ନଃ କାର୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗେପ୍ସୂନାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଯଦସ୍ମାକଂ ଧନାଧ୍ଯକ୍ଷଃ ପ୍ରଭୂତଂ ଧନମାହରତ୍
‘ଏହି ଧନର ଆମ ପାଖରେ କ’ଣ କାମ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହୁଁଛୁ, ଏବଂ ଆମର ଧନର ଅଧିପତି ଆମକୁ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି?’
ଯଦା ତୁ ମୃତ୍ଯୁରାଦାତୁଂ ନ ନଃ ଶକ୍ନୋତି ସର୍ଵଶଃ। ତଦାଽସ୍ମାଭିରଯଂ ଦୃଷ୍ଟ ଉପାଯସ୍ତାତ ସଂମତଃ
‘ଯେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇଯିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲା, ସେତେବେଳେ, ହେ ପୁତ୍ର, ଏହି ଉପାୟକୁ ଆମେ ଭଲ ବୋଲି ଭାବିଲୁ।’
ଆତ୍ମହା ଚ ପୁମାଂସ୍ତାତ ନ ଲୋକାଁଲ୍ଲଭତେ ଶୁଭାନ୍। ତତୋଽସ୍ମାଭିଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵଂ ନାତ୍ମନାତ୍ମା ନିପାତିତଃ
‘ଯିଏ ନିଜେ ନିଜକୁ ମାରେ, ସେ କେବେ ମଧୁର ଲୋକକୁ ପାଉନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହିପରି ଭାବି, ଆମେ ନିଜେ ନିଜକୁ ମାରିନାହିଁ।’
ନ ଚୈତନ୍ନଃ ପ୍ରିଯଂ ତାତ ଯଦିଦଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛସି। ନିଯଚ୍ଛେଦଂ ମନଃ ପାପାତ୍ସର୍ଵଲୋକପରାଭଵାତ୍
‘ଏହି କାମ ତୁମେ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ, ଏହା ଆମ ପସନ୍ଦ ନୁହେଁ, ହେ ପୁତ୍ର; ତୁମ ମନକୁ ଏହି ପାପରୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ନଶ୍ୱର କରିବାରୁ ରୋକ।’
ମା ଵଧୀଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଂସ୍ତାତ ନ ଲୋକାନ୍ସପ୍ତ ପୁତ୍ରକ। ଦୂଷଯନ୍ତଂ ତପସ୍ତେଜଃ କ୍ରୋଧମୁତ୍ପତିତଂ ଜହି
‘କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କିମ୍ବା ସପ୍ତ ଲୋକକୁ ମାରିବା ଚେଷ୍ଟା କରନାହିଁ, ହେ ପୁତ୍ର; ତୁମ ତପସ୍ୟାର ତେଜ ଅପବିତ୍ର ହେଉନାହିଁ, ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କର।’
ଉକ୍ତଵାନସ୍ମି ଯାଂ କ୍ରୋଧାତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ପିତରସ୍ତଦା। ସର୍ଵଲୋକଵିନାଶାଯ ନ ସା ମେ ଵିତଥା ଭଵେତ୍
‘ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କ୍ରୋଧରେ କରିଥିଲି, ପିତୃମାନେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ନଶ୍ୱର କରିବା ପାଇଁ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଫଳହୀନ ହେଉନାହିଁ।’
ଵୃଥାରୋଷପ୍ରତିଜ୍ଞୋ ଵୈ ନାହଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ। ଅନିସ୍ତୀର୍ଣୋ ହି ମାଂ ରୋଷୋ ଦହେଦଗ୍ନିରିଵାରଣିମ୍
‘ଅକାରଣ କ୍ରୋଧରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଫଳିଲାନାହିଁ ଦେଖି, ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ; ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରୋଧ ମୋତେ ଶୁଖିଲା କାଠ ଭଳି ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ିଦେଉଛି।’
ଯୋ ହି କାରଣତଃ କ୍ରୋଧଂ ସଂଜାତଂ କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହତି। ନାଲଂ ସ ମନୁଜଃ ସମ୍ଯକ୍ ତ୍ରିଵର୍ଗଂ ପରିରକ୍ଷିତୁମ୍
‘ଯିଏ କାରଣବଶତଃ କ୍ରୋଧ ଆଣି, ପରେ ଛାଡିଦିଏ, ସେ ଠିକ୍ ଭଳି ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ — ଏଇ ତିନିଟି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେନାହିଁ।’
ଅଶିଷ୍ଟାନାଂ ନିଯନ୍ତା ହି ଶିଷ୍ଟାନାଂ ପରିରକ୍ଷିତା। ସ୍ଥାନେ ରୋଷଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତଃ ସ୍ଯାନ୍ନୃପୈଃ ସର୍ଵଜିଗୀଷୁଭିଃ
‘ଯିଏ ଅନିୟମିତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଶିଷ୍ଟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେଇ ଠିକ୍ ରାଜା; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ କ୍ରୋଧ ଉଚିତ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।’
ଅଶ୍ରୌଷମହମୂରୁସ୍ଥୋ ଗର୍ଭଶଯ୍ଯାଗତସ୍ତଦା। ଆରାଵଂ ମାତୃଵର୍ଗସ୍ଯ ଭୃଗୂଣାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯୈର୍ଵଧେ
ମୁଁ ମା'ଙ୍କ ଜଠରରେ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଉରୁପରେ ଶୁଇଥିବା ସମୟରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଭୃଗୁ ଗୋତ୍ରର ମହିଳାମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ, ତେବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଥିଲି।
ସାମରୈର୍ହି ଯଦା ଲୋକେ ଭୃଗୂଣାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଧମୈଃ। ଆଗର୍ଭୋତ୍ସାଦନଂ କ୍ଷାନ୍ତଂ ତଦା ମାଂ ମନ୍ଯୁରାଵିଶତ୍
ଯେତେବେଳେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଭୃଗୁ ଗୋତ୍ରର ଲୋକମାନେ ଉପରେ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଶିଶୁମାନେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ମୋ ମନରେ ଦ୍ୱେଷ ଆସିଗଲା।