ଖନତାଽଧିଗତଂ ଵିତ୍ତଂ କେନଚ୍ଚିଦ୍ଧୃଗୁଵେଶ୍ମନି। ତଦ୍ଵିତ୍ତଂ ଦଦୃଶୁଃ ସର୍ଵେ ସମେତାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭାଃ
—ସେଇ ଧନ କାହାରୋ ଭୃଗୁଙ୍କ ଘରେ ଖୋଦିବା ସମୟରେ ମିଳିଗଲା। ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମୁଖ୍ୟମାନେ ସେ ଧନ ଦେଖିଲେ।
ଅଵମନ୍ଯ ତତଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ଭୃଗୂଂସ୍ତାଞ୍ଛରଣଗତାନ୍। ନିଜଘ୍ନୁଃ ପରମେଷ୍ଵାସାଃ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନ୍ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ତାପରେ, ଶରଣ ନେଇଥିବା ଭୃଗୁମାନେଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରି, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧନୁର୍ଧରମାନେ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ମାରିଦେଲେ।
ଆଗର୍ଭାଦଵକୃନ୍ତନ୍ତଶ୍ଚେରୁଃ ସର୍ଵାଂ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍। ତତ ଉଚ୍ଛିଦ୍ଯମାନେଷୁ ଭୃଗୁଷ୍ଵେଵଂ ଭଯାତ୍ତଦା
ଭୃଗୁବଂଶୀମାନେ ଗର୍ଭରୁ କାଟି ଦେଉଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚି ଫିରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭୟରେ ଭୃଗୁବଂଶୀମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ବେଳେ—
ଭୃଗୁପତ୍ନ୍ଯୋ ଗିରିଂ ଦୁର୍ଗଂ ହିମଵନ୍ତଂ ପ୍ରପେଦିରେ। ତାସାମନ୍ଯତମା ଗର୍ଭଂ ଭଯାଦ୍ଦଧ୍ରେ ମହୌଜସମ୍
ଭୃଗୁବଂଶୀମାନେଙ୍କ ଜନନୀମାନେ ହିମବନ୍ତ ପାହାଡ଼ର ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନକୁ ପଳାଇ ଯାଇଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଜନନୀ ଭୟରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶିଶୁକୁ ଗର୍ଭରେ ଧରିଥିଲେ।
ଊରୁଣୈକେନ ଵାଭୋରୂର୍ଭର୍ତୁଃ କୁଲଵିଵୃଦ୍ଧଯେ। ତଂ ଗର୍ଭମୁପଲଭ୍ଯାଶୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯେକା ଭଯାର୍ଦିତା
ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଗୋଡ଼ର ଉପରେ ଗର୍ଭକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିଲେ। ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଦେଖି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହିଳା ଭୟରେ ତୁରନ୍ତ—
ଗତ୍ଵା ଵୈ କଥଯାମାସ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାମୁପହ୍ଵରେ। ତତସ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଜଗ୍ମୁସ୍ତଂ ଗର୍ଭଂ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତାଃ
ସେ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ। ତାପରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଗର୍ଭକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଯାଇଲେ।
ଦଦୃଶୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୀଂ ତେଽଥ ଦୀପ୍ଯମାନାଂ ସ୍ଵତେଜସା। ଅଥ ଗର୍ଭଃ ସ ଭିତ୍ତ୍ଵୋରୁଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯା ନିର୍ଜଗାମ ହ
ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କୁ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଗର୍ଭ ଗୋଡ଼ ଫାଟି ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବାହାରିଗଲା।
ମୁଷ୍ଣନ୍ଦୃଷ୍ଟୀଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ। ତତଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଵିହୀନାସ୍ତେ ଗିରିଦୁର୍ଗେଷୁ ବଭ୍ରମୁଃ
ସେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। ତେଣୁ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ହୋଇ ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତତସ୍ତେ ମୋଘସଙ୍କଲ୍ପା ଭଯାର୍ତାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ପୁନଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣୀଂ ଶରମଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ତାମନିନ୍ଦିତାମ୍
ତାପରେ ଫଳହୀନ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ଉହା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପୁନି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଆଶା କରି ଆସିଲେ।
ଊଚୁଶ୍ଚୈନାଂ ମହାଭାଗାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତେ ଵିଚେତସଃ। ଜ୍ଯୋତିଃପ୍ରହୀଣା ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ଶାନ୍ତାର୍ଚିଷ ଇଵାଗ୍ନଯଃ
ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ, ଅନ୍ଧା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ, ଏହି ମହାଭାଗିନୀଙ୍କୁ ଏମିତି କହିଲେ, ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଦୁଃଖରେ ନିଜ ଅନ୍ତର ଦେଖାଏ।
ଭଗଵତ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦେନ ଗଚ୍ଛେତ୍କ୍ଷତ୍ରମନାମଯମ୍। ଉପାରମ୍ଯ ଚ ଗଚ୍ଛେମ ସହିତାଃ ପାପକର୍ମଣଃ
ମାନ୍ୟବାଦିନୀ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ; ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରୁ ଏକସାଥି ଯାଇପାରିବା।
ସପୁତ୍ରା ତ୍ଵଂ ପ୍ରସାଦଂ ନଃ କର୍ତୁମର୍ହସି ଶୋଭନେ। ପୁନର୍ଦୃଷ୍ଟିପ୍ରଦାନେନ ରାଜ୍ଞଃ ସଂତ୍ରାତୁମର୍ହସି
ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଆମେ ଉପକୃତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ପୁନି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ରାଜାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଆପଣଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
ଗନ୍ଧର୍ଵ ଉଵାଚ
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ:
ତେନ ଚକ୍ଷୂଂଷି ଵସ୍ତାତା ଵ୍ଯକ୍ତଂ କୋପାନ୍ମହାତ୍ମନା। ସ୍ମରତା ନିହତାନ୍ବନ୍ଧୂନାଦତ୍ତାନି ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର କ୍ରୋଧରୁ, ନିଜ ହତ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ମନେ ପକାଇ, ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ନିଅଯାଇଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଗର୍ଭାନପି ଯଦା ଯୂଯଂ ଭୃଗୂଣାଂ ଘ୍ନତ ପୁତ୍ରକାଃ। ତଦାଯମୂରୁଣା ଗର୍ଭୋ ମଯା ଵର୍ଷଶତଂ ଧୃତଃ
ତୁମେ ଭୃଗୁ ବଂଶର ଅଜନ୍ମା ଶିଶୁମାନେକୁ ମାରିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ଏହି ଶିଶୁକୁ ମୋ ଉରୁରେ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଧରିଥିଲି।
ଷଡଙ୍ଗଶ୍ଚାଖିଲୋ ଵେଦ ଇମଂ ଗର୍ଭସ୍ଥମେଵ ହ। ଵିଵେଶ ଭୃଗୁଵଂଶସ୍ଯ ଭୂଯଃ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା
ସମସ୍ତ ଷଡଅଙ୍ଗ ବେଦ ଏହି ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା, ଭୃଗୁ ବଂଶର ଭଲ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି।
ସୋଽଯଂ ପିତୃଵଧାଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତଂ କ୍ରୋଧାଦ୍ଵୋ ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛତି। ତେଜସା ତସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୂଂଷି ମୁଷିତାନି ଵଃ
ପିତୃଗଣଙ୍କର ବଧ ହେବାରୁ ସେ ରାଗରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତୁମମାନେଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।
ତମେଵ ଯୂଯଂ ଯାଚଧ୍ଵମୌର୍ଵଂ ମମ ସୁତୋତ୍ତମମ୍। ଅଯଂ ଵଃ ପ୍ରଣିପାତେନ ତୁଷ୍ଟୋ ଦୃଷ୍ଟୀଃ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
ତୁମେମାନେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଔର୍ବଙ୍କୁ ଯାଇ ଅନୁରୋଧ କର; ଯଦି ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଉଛ, ସେ ଖୁସି ହେଇ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇ ଦେବେ।
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ରାଜାନସ୍ତେ ତମୂରୁଜମ୍। ଊଚୁଃ ପ୍ରସୀଦେତି ତଦା ପ୍ରସାଦଂ ଚ ଚକାର ସଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଔର୍ବଙ୍କୁ ଯାଇ ଦୟା ଚାହିଲେ; ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ କୃପା କରିଲେ।
ଅନେନୈଵ ଚ ଵିଖ୍ଯାତୋ ନାମ୍ନା ଲୋକେଷୁ ସତ୍ତମଃ। ସ ଔର୍ଵ ଇତି ଵିପ୍ରର୍ଷିରୂରୁଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵ୍ଯଜାଯତ
ଏହି ନାମ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଏଭଳି ଉରୁ ଫାଟି ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବିପ୍ର ଋଷି ଔର୍ବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଚକ୍ଷୂଂଷି ପ୍ରତିଲଭ୍ଯାଥ ପ୍ରତିଜଗ୍ମୁସ୍ତତୋ ନୃପାଃ। ଭାର୍ଗଵସ୍ତୁ ମୁନିର୍ମେନେ ସର୍ଵଲୋକପରାଭଵମ୍
ପୁଣି ଦୃଷ୍ଟି ଫେରି ପାଇ, ସେଇ ରାଜାମାନେ ଚାଲିଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଭାର୍ଗବ ମୁନି ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ପରାଜୟ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ସ ଚକ୍ରେ ତାତ ଲୋକାନାଂ ଵିନାଶାଯ ମତିଂ ତଦା। ସର୍ଵେଷାମେଵ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ମନଃ ପ୍ରଵଣମାତ୍ମନଃ
ସେ ସମୟରେ, ହେ ପୁତ୍ର, ଭାର୍ଗବ ମୁନି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି କାମକୁ ଲାଗି ଲଗିଗଲା।
ଇଚ୍ଛନ୍ନପଚିତିଂ କର୍ତୁଂ ଭୃଗୂଣାଂ ଭୃଗୁନନ୍ଦନଃ। ସର୍ଵଲୋକଵିନାଶାଯ ତପସା ସହତୈଧିତଃ
ଭୃଗୁମାନେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ ଭୋଗିଥିଲେ, ତାହାର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ, ଭୃଗୁବଂଶର ଗୌରବ ଅତି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
ତାପଯାମାସ ତାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ସଦେଵାସୁରମାନୁଷାନ୍। ତପସୋଗ୍ରେଣ ମହତା ନନ୍ଦଯିଷ୍ଯନ୍ପିତାମହାନ୍
ସେ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସହ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୁସି ହେଉନ୍ତି ବୋଲି ଚାହିଲେ।
ତତସ୍ତଂ ପିତରସ୍ତାତ ଵିଜ୍ଞାଯ କୁଲନନ୍ଦନମ୍। ପିତୃଲୋକାଦୁପାଗମ୍ଯ ସର୍ଵ ଊଚୁରିଦଂ ଵଚଃ
ତାପରେ, ହେ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ, ତାଙ୍କ ବଂଶଜଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ପିତୃଲୋକରୁ ଆସି ସମସ୍ତେ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ଔର୍ଵ ଦୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଭାଵସ୍ତେ ତପସୋଗ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରକ। ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଲୋକାନାଂ ନିଯଚ୍ଛ କ୍ରୋଧମାତ୍ମନଃ
‘ଔର୍ବ, ହେ ପୁଅ, ତୁମର ତପସ୍ୟାର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଆମେ ଦେଖିଛୁ; ଏବେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୟା କର, ତୁମର କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର।’
ନାନୀଶୈର୍ହି ତଦା ତାତ ଭୃଗୁଭିର୍ଭାଵିତାତ୍ମଭିଃ। ଵଧୋ ହ୍ଯୁପେକ୍ଷିତଃ ସର୍ଵୈଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଵିହିଂସତାମ୍
‘ସେ ସମୟରେ, ହେ ପୁତ୍ର, ଭୃଗୁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ହାତରେ ହିଂସା ଭୋଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ସହିଗଲେ।’
ଆଯୁଷା ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟେନ ଯଦା ନଃ ଖେଦ ଆଵିଶତ୍। ତଦାଽସ୍ମାଭିର୍ଵଧସ୍ତାତ କ୍ଷତ୍ରିଯୈରୀପ୍ସିତଃ ସ୍ଵଯମ୍
‘ଯେତେବେଳେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆମେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲୁ, ସେତେବେଳେ, ହେ ପୁତ୍ର, ଆମେ ନିଜେ ଇଚ୍ଛା କଲୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାକୁ।’
ନିଖାତଂ ଯଚ୍ଚ ଵୈ ଵିତ୍ତଂ କେନଚିଦ୍ଗୃଗୁଵେଶ୍ମନି। ଵୈରାଯୈଵ ତଦା ନ୍ଯସ୍ତଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍କୋପଯିଷ୍ଣୁଭିଃ
‘ଏବଂ ଯେଉଁ ଧନ କେହି ଭୃଗୁଙ୍କ ଘରେ ପୋତି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଉନ୍ତି ବୋଲି ବିରୋଧ ଉପଜାଇବା ପାଇଁ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ।’
କିଂ ହି ଵିତ୍ତେନ ନଃ କାର୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗେପ୍ସୂନାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଯଦସ୍ମାକଂ ଧନାଧ୍ଯକ୍ଷଃ ପ୍ରଭୂତଂ ଧନମାହରତ୍
‘ଏହି ଧନର ଆମ ପାଖରେ କ’ଣ କାମ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହୁଁଛୁ, ଏବଂ ଆମର ଧନର ଅଧିପତି ଆମକୁ ପ୍ରଚୁର ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି?’