ସା ଵିପାଶେତି ଵିଖ୍ଯାତା ନଦୀ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ। ଋଷେସ୍ତସ୍ଯ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଵଚନାତ୍ସତ୍ଯଵାଦିନଃ। ଉତ୍ତୀର୍ଯ ଚ ତଦା ରାଜନ୍ଦୁଃଖିତୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ଏହି ନଦୀ 'ବିପାଶା' ନାମରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ହେ ଭାରତ। ଏହା ସେଇ ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ହେଲା। ତାପରେ, ଦୁଃଖିତ ଭାବେ, ସେ ଭଗବାନ ଋଷି ଏହାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ହେ ରାଜା।
ଶୋକେ ବୁଦ୍ଧିଂ ତଦା ଚକ୍ରେ ନ ଚୈକତ୍ର ଵ୍ଯତିଷ୍ଠତ। ସୋଽଗଚ୍ଛତ୍ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚୈଵ ସରିତଶ୍ଚ ସରାଂସି ଚ
ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମନେ ଏକ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକେଠି ରହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଝିଲିକୁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ପୁନରେଵର୍ଷିର୍ନଦୀଂ ହୈମଵତୀଂ ତଦା। ଚଣ୍ଡଗ୍ରାହଵତୀଂ ଭୀମାଂ ତସ୍ଯାଃ ସ୍ରୋତସ୍ଯପାତଯତ୍
ପୁଣି ସେ ଋଷି ହିମାଲୟର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ମଗର ଭରିଥିବା ନଦୀକୁ ଦେଖି, ତାହାର ଧାରାରେ ନିଜକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସା ତମଗ୍ନିସଂ ଵିପ୍ରମନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ସରିଦ୍ଵରା। ଶତଧା ଵିଦ୍ରୁତା ତସ୍ମାଚ୍ଛତଦ୍ରୁରିତି ଵିଶ୍ରୁତା
କିନ୍ତୁ, ସେ ଉତ୍ତମ ନଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଭାବି, ଶତଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ଏହିପରି ନାମ 'ଶତଦ୍ରୁ' ହେଲା।
ତତଃ ସ୍ଥଲଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ରାପ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା। ମର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପୁଵରେଵାଶ୍ରମଂ ଯଯୌ
ତାପରେ, ନିଜକୁ ପୁଣି କୂଳରେ ଦେଖି, ସେ ଭାବିଲେ ଏଠାରେ ମୁଁ ମରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହିଭାବେ ସେ ପୁଣି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ଵିଵିଧାଞ୍ଶୈଲାନ୍ଦେଶାନ୍ବହୁଵିଧାଂସ୍ତଥା। ଅଦୃଶନ୍ତ୍ଯାଖ୍ଯଯା ଵଧ୍ଵାଥାଶ୍ରମେନୁସୃତୋଽଭଵତ୍
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ ଓ ଅନେକ ଦେଶକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଭାବଜା ଅଦୃଶ୍ୟନ୍ତୀ ଯାଉଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ଅଥ ଶୁଶ୍ରାଵ ସଂଗତ୍ଯା ଵେଦାଧ୍ଯଯନନିଃସ୍ଵନମ୍। ପୃଷ୍ଠତଃ ପରିପୂର୍ଣାର୍ଥଂ ଷଡ୍ମିରଙ୍ଗୈରଲଙ୍କୃତମ୍
ତାପରେ, ସେ ଏକଠା ହୋଇ, ପଛରୁ ବେଦ ପାଠର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ଓ ଷଡଂଗ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା।
ଅନୁଵ୍ରଜତି କୋନ୍ଵେଷ ମାମିତ୍ଯେଵାଥ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ଅଦୃଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯେଵମୁକ୍ତା ଵୈ ତଂ ସ୍ନୁଷା ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଉଥିଲା, ସେ ପଚାରିଲେ, 'କିଏ ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରୁଛି?' ଏହିପରି ପଚାରିବା ପରେ, ଅଦୃଶ୍ୟନ୍ତୀ, ତାଙ୍କର ସ୍ନୁଷା, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶକ୍ତୋଭାର୍ଯା ମହାଭାଗ ତପୋଯୁକ୍ତା ତପସ୍ଵିନମ୍। ଅହମେକାକିନୀ ଚାପି ତ୍ଵଯା ଗଚ୍ଛାମି ନାପରଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମର ଜଣେ ତପସ୍ଵିନୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ସେ ତପସ୍ଵି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ସହିତ ଯିବି; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରି କସ୍ଯୈଷ ସାଙ୍ଗସ୍ଯ ଵେଦସ୍ଯାଧ୍ଯଯନସ୍ଵନଃ। ପୁରା ସାଙ୍ଗସ୍ଯ ଵେଦସ୍ଯ ଶକ୍ତେରିଵ ମଯା ଶ୍ରୁତଃ
ପୁଅ, ଏହି ବେଦ ପାଠର ଶବ୍ଦ କାହାର? ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଏପରି ବେଦର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲି, ଯେପରି ଶକ୍ତିଙ୍କର ଥିଲା।
ଅଯଂ କୁକ୍ଷୌ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ଶକ୍ତେର୍ଗର୍ଭଃ ସୁତସ୍ଯ ତେ। ସମା ଦ୍ଵାଦଶ ତସ୍ଯେହ ଵେଦାନଭ୍ଯସ୍ଯତୋ ମୁନେ
ଏହି ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଶିଶୁ ହେଉଛି ତୁମର ପୁଅ ଶକ୍ତିଙ୍କର ପୁଅ। ଏଠାରେ ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ହେଉଅଛି ବେଦ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଛନ୍ତି, ମୁନି।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଯା ହୃଷ୍ଟୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଭାଗୃଷିଃ। ଅସ୍ତି ସନ୍ତାନମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମୃତ୍ଯୋଃ ପାର୍ଥ ନ୍ଯଵର୍ତତ
ସେ ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲାପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ଖୁସି ହେଲେ; 'ସନ୍ତାନ ଅଛି' ବୋଲି କହି, ମୃତ୍ୟୁ ପଥରୁ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ, ହେ ପାର୍ଥ।
ତତଃ ପ୍ରତିନିଵୃତ୍ତଃ ସ ତଯା ଵଧ୍ଵା ସହାନଘ। କଲ୍ମାଷପାଦମାସୀନଂ ଦଦର୍ଶ ଵିଜନେ ଵନେ
ତାପରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ପଛକୁ ଫେରିଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ; ସେ ଜଙ୍ଗଲର ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ କଲ୍ମାଷପାଦଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ସ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ତଂ ରାଜା କ୍ରୁଦ୍ଧ ଉତ୍ଥାଯ ଭାରତ। ଆଵିଷ୍ଟୋ ରକ୍ଷସୋଗ୍ରେଣ ଇଯେଷାତ୍ତୁଂ ତଦା ମୁନିମ୍
କିନ୍ତୁ ରାଜା ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ଉଠିଲେ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଭେତିରେ ପଡି, ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଅଦୃଶ୍ଯନ୍ତୀ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୂରକର୍ମାଣମଗ୍ରତଃ। ଭଯସଂଵିଗ୍ନଯା ଵାଚା ଵସିଷ୍ଠମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା, ଯିଏ ଭୟଙ୍କର କାମ କରୁଥିଲେ, ସାମ୍ନାରେ ଆସୁଥିଲେ; ଭୟରେ କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠରେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅସୌ ମୃତ୍ଯୁରିଵୋଗ୍ରେଣ ଦଣ୍ଡେନ ଭଗଵନ୍ନିତଃ। ପ୍ରଗୃହୀତେନ କାଷ୍ଠେନ ରାକ୍ଷସୋଽଭ୍ଯେତି ଦାରୁଣଃ
ହେ ଭଗବାନ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ନେଇ, ଏଠାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ହାତରେ ଏକ କାଠି ଧରି।
ତଂ ନିଵାରଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନାନ୍ଯୋଽସ୍ତି ଭୁଵି କଶ୍ଚନ। ସ୍ଵଦୃତେଽଦ୍ଯ ମହାଭାଗ ସର୍ଵଵେଦଵିଦାଂ ଵର
ହେ ମହାଭାଗ, ଆଜି ତୁମକୁ ଛାଡି ଏ ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟ କେହି ଏହାକୁ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଜାଣିଥିବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ପାହି ମାଂ ଭଗଵନ୍ପାପାଦସ୍ମାଦ୍ଦାରୁଣଦର୍ଶନାତ୍। ରାକ୍ଷସୋଽଯମିହାତ୍ତୁଂ ଵୈ ନୂନମାଵାଂ ସମୀହତେ
ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ହେ ଭଗବାନ, ଏହି ପାପୀ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା ରାକ୍ଷସରୁ; ଏହି ରାକ୍ଷସ ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାରେ ଆମକୁ ଖାଇବାକୁ ଚାହେଁ।
ମାଭୈଃ ପୁତ୍ରି ନ ଭେତଵ୍ଯଂ ରାକ୍ଷସାତ୍ତୁ କଥଂଚନ। ନୈତଦ୍ରକ୍ଷୋ ଭଯଂ ଯସ୍ମାତ୍ପଶ୍ଯସି ତ୍ଵମୁପସ୍ଥିତମ୍
ଭୟ କରନି, ଝିଅ; ରାକ୍ଷସ ଠାରୁ କେବେ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡିବ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଭୟ ଦେଖୁଛ, ଏହା ରାକ୍ଷସ ନୁହେଁ।
ରାଜା କଲ୍ମାଷପାଦୋଽଯଂ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ପ୍ରଥିତୋ ଭୁଵି। ସ ଏଷୋଽସ୍ମିନ୍ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ନିଵସତ୍ଯତିଭୀଷଣଃ
ଏହା ହେଉଛନ୍ତି କଲ୍ମାଷପାଦ ରାଜା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ରହୁଛନ୍ତି।
ତମାପତନ୍ତଂ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ଵାରଯାମାସ ତେଜସ୍ଵୀ ହୁଙ୍କାରେଣୈଵ ଭାରତ
ସେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଭଗବାନ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ତାଙ୍କୁ କେବଳ 'ହୁଁ' ଶବ୍ଦରେ ରୋକିଦେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ମନ୍ତ୍ରପୂତେନ ଚ ପୁନଃ ସ ତମଭ୍ଯୁକ୍ଷ୍ଯ ଵାରିଣା। ମୋକ୍ଷଯାମାସ ଵୈ ଶାପାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଯୋଗାନ୍ନରାଧିପମ୍
ପୁଣି ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଜଳ ଛିଟି, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା।
ସ ହି ଦ୍ଵାଦଶ ଵର୍ଷାଣି ଵାସିଷ୍ଠସ୍ଯୈଵ ତେଜସା। ଗ୍ରସ୍ତ ଆସୀଦ୍ଗ୍ରହେଣେଵ ପର୍ଵକାଲେ ଦିଵାକରଃ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଗ୍ରସ୍ତ ଥିଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଢାକାଯାଏ।
ରକ୍ଷସା ଵିପ୍ରମୁକ୍ତୋଽଥ ସ ନୃପସ୍ତଦ୍ଵନଂ ମହତ୍। ତେଜସା ରଞ୍ଜଯାମାସ ନ୍ଧ୍ଯାଭ୍ରମିଵ ଭାସ୍କରଃ
ରାକ୍ଷସରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ରାଜା ସେଇ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାନ୍ଧ୍ୟା ମେଘକୁ ରଙ୍ଗିଥାଏ।
ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ତତଃ ସଂଜ୍ଞାମଭିଵାଦ୍ଯ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। ଉଵାଚ ନୃପତିଃ କାଲେ ଵସିଷ୍ଠମୃଷିସତ୍ତମମ୍
ପୁଣି ସଚେତନ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯଥା ସମୟରେ ରାଜା ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୌଦାସୋଽହଂ ମହାଭାଗ ଯାଜ୍ଯସ୍ତେ ମୁନିସତ୍ତମ। ଅସ୍ମିନ୍କାଲେ ଯଦିଷ୍ଟଂ ତେ ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣି ତେ
ହେ ମହାଭାଗ, ମୁଁ ସଉଦାସ, ଯେଉଁକୁ ଆପଣ ଯଜ୍ଞ କରାଇଥିଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏ ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଯଦି କିଛି ଆବଶ୍ୟକ, କହନ୍ତୁ, ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଵୃତ୍ତମେତଦ୍ଯଥାକାଲଂ ଗଚ୍ଛ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଶାଧି ଵୈ। ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ତୁ ମନୁଷ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ମାଽଵମଂସ୍ଥାଃ କଦାଚନ
ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା ଓ ରାଜ୍ୟର ଭଲ ଭାବେ ଶାସନ କର। କିନ୍ତୁ, ରାଜା, କେବେ ବି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନାଵମଂସ୍ଯେ ମହାଭାଗ କଦାଚିଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣର୍ଷଭାନ୍। ତ୍ଵନ୍ନିଦେଶେ ସ୍ଥିତଃ ସମ୍ଯକ୍ ପୂଜଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଦ୍ଵିଜାନ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ କେବେ ବି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବି ନାହିଁ। ତୁମର ଆଦେଶରେ ରହି, ମୁଁ ସମ୍ମାନର ସହିତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବି।
ଇକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ ଚ ଯେନାହମନୃଣଃ ସ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ତତ୍ତ୍ଵତ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ସର୍ଵଵେଦଵିଦାଂ ଵର
ହେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ, ତୁମେ ମୋତେ ସେଇ ଉପାୟ କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ପ୍ରତି ଋଣମୁକ୍ତ ହେଇପାରିବି।
ଅପତ୍ଯାଯେପ୍ସିତାଯ ତ୍ଵଂ ମହିଷୀଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି। ଶୀଲରୂପଗୁଣୋପେତାମିକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲଵୃଦ୍ଧଯେ
ସନ୍ତାନ ପାଇଁ, ତୁମେ ନୀତି, ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଣୀଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ବୃଦ୍ଧି ହେବ।