ଦ୍ଵିରନୁଵ୍ଯାହୃତେ ରାଜ୍ଞଃ ସ ଶାପୋ ବଲଵାନଭୂତ୍। ରକ୍ଷୋବଲସମାଵିଷ୍ଟୋ ଵିସଂଜ୍ଞଶ୍ଚାଭଵନ୍ନୃପଃ
ଦୁଇଥର ଶାପ ଦେବା ସହିତ, ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା; ରାଜା ଦେବଦୂତର ପ୍ରଭାବରେ ଅଚେତନ ହେଲେ।
ତତଃ ସ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ରକ୍ଷସାପହୃତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଉଵାଚ ଶଖ୍ତିଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ଚିରାଦିଵ ଭାରତ
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବଦୂତ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମାନେଇ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଯସ୍ମାଦସଦୃଶଃ ଶାପଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ମଯି ତ୍ଵଯା। ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵତ୍ତଃ ପ୍ରଵର୍ତିଷ୍ଯେ ଖାଦିତୁଂ ପୁରୁଷାନହମ୍
ତୁମେ ଯେଉଁଠିଁ ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁଚିତ ଶାପ ଦେଲ, ଏହିପରି ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମାନବମାନେ ଖାଇବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତଃ ସଦ୍ଯସ୍ତଂ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିପ୍ରଯୋଜ୍ଯ ଚ। ଶକ୍ତିଂ ତଂ ଭକ୍ଷଯାମାସ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପଶୁମିଵେପ୍ସିତମ୍
ଏପରି କହି, ସେ ସତ୍ୱରେ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ ହରଣ କରି, ବାଘ ଯେପରି ଇଚ୍ଛିତ ପଶୁକୁ ଖାଏ, ସେପରି ଖାଇଲେ।
ଶକ୍ତିନଂ ତୁ ମୃତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ପୁନଃପୁନଃ। ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯୈଵ ପୁତ୍ରେଷୁ ତଦ୍ରକ୍ଷଃ ସଂଦିଦେଶ ହ
ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବାରମ୍ବାର ଦେବଦୂତକୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଉପରେ ପଠାଇଲେ।
ସ ତାଞ୍ଶକ୍ତ୍ଯଵରାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଭକ୍ଷଯାମାସ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗାନିଵ
ସେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ସିଂହ ସଦୃଶ ପ୍ରାଣୀ, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ପୁଅମାନେକୁ ଛୋଟ ପଶୁମାନେ ପରି ଖାଇଦେଲେ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଘାତିତାଞ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ତାନ୍ସୁତାନ୍। ଧାରଯାମାସ ତଂ ଶୋକଂ ମହାଦ୍ରିରିଵ ମେଦିନୀମ୍
ବସିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମାରାଯାଇଥିବା ଶୁଣି, ମହାପାହାଡ଼ ଯେପରି ପୃଥିବୀକୁ ଧରିଥାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖକୁ ସହିଲେ।
ଚକ୍ରେ ଚାତ୍ମଵିନାଶାଯ ବୁଦ୍ଧିଂ ସ ମୁନିସତ୍ତମଃ। ନ ତ୍ଵେଵ କୌଶିକୋଚ୍ଛେଦଂ ମେନେ ମତିମତାଂ ଵରଃ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ନିଜକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିବାରୁ, କୌଶିକଙ୍କ ନଶ୍ଟକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ।
ସ ମେରୁକୂଟାଦାତ୍ମାନଂ ମୁମୋଚ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ଗିରେସ୍ତସ୍ଯ ଶିଲାଯାଂ ତୁ ତୂଲରାଶାଵିଵାପତତ୍
ସେ ଭଗବାନ ଋଷି ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରୁ ନିଜକୁ ଛାଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ପାହାଡ଼ର ପଥର ଉପରେ ତୁଳା ଗଛର ଗାଛି ପରି ହେଲେ।
ନ ମମାର ଚ ପାତେନ ସ ଯଦା ତେନ ପାଣ୍ଡଵ। ତଦାଗ୍ନିମିଦ୍ଧଂ ଭଗଵାନ୍ସଂଵିଵେଶ ମହାଵନେ
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ସେ ପଡ଼ିବାରେ ମରିଲେ ନାହିଁ; ତାପରେ ଭଗବାନ ମହାବନରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତଂ ତଦା ସୁସମିଦ୍ଧୋଽପି ନ ଦଦାହ ହୁତାଶନଃ। ଦୀପ୍ଯମାନୋଽପ୍ଯମିତ୍ରଘ୍ନ ଶୀତୋଽଗ୍ନିରଭଵତ୍ତତଃ
ସେତେ ଭଲଭାବେ ଜଳୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ପୋଡ଼ିଲାନି। ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଅଗ୍ନି ଜଳୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୀତଳ ହୋଇଗଲା।
ସ ସମୁଦ୍ରମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଶୋକାଵିଷ୍ଟୋ ମହାମୁନିଃ। ବଦ୍ଧ୍ଵା କଣ୍ଠେ ଶିଲାଂ ଗୁର୍ଵୀଂ ନିପପାତ ତଦାମ୍ଭସି
ବଡ଼ ମୁନି ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଗଲାରେ ଭାରି ପାଥର ବାନ୍ଧି, ସେଇ ପାଣିରେ ଝାପସିଲେ।
ସ ସମୁଦ୍ରୋର୍ମିଵେଗେନ ସ୍ଥଲେ ନ୍ଯସ୍ତୋ ମହାମୁନିଃ। ନ ମମାର ଯଦା ଵିପ୍ରଃ କଥଂଚିତ୍ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ଜଗାମ ସ ତତଃ ଖିନ୍ନଃ ପୁନରେଵାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ସେ ବଡ଼ ମୁନି କୂଳକୁ ଆଣି ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ପୁଣି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ:
ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶ୍ରମପଦଂ ରହିତଂ ତୈଃ ସୁତୈର୍ମୁନିଃ। ନିର୍ଜଗାମ ସୁଦୁଃଖାର୍ତଃ ପୁନରପ୍ଯାଶ୍ରମାତ୍ତତଃ
ତାପରେ, ମୁନି ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ପୁଅମାନେ ନଥିବାକୁ ଦେଖି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ପୁଣି ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସୋଽପଶ୍ଯତ୍ସରିତଂ ପୂର୍ଣାଂ ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ନଵାମ୍ଭସା। ଵୃକ୍ଷାନ୍ବହୁଵିଧାନ୍ପାର୍ଥ ହରନ୍ତୀଂ ତୀରଜାନ୍ବହୂନ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ବର୍ଷାକାଳର ନୂଆ ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ନଦୀ, ଯାହା ତୀରରୁ ବହୁ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ ଗଛପଲା ଭାସାଇ ନେଉଥିଲା।
ଅଥ ଚିନ୍ତାଂ ସମାପେଦେ ପୁନଃ କୌରଵନନ୍ଦନ। ଅମ୍ଭସ୍ଯସ୍ଯା ନିମଜ୍ଜେଯମିତି ଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ
ତାପରେ, କୌରବ ଗୌରବ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ପାଣିରେ ଡୁବି ମରିଯିବି।'
ତତଃ ପାଶୈସ୍ତଦାତ୍ମାନଂ ଗାଢଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମହାମୁନିଃ। ତସ୍ଯା ଜଲେ ମହାନଦ୍ଯା ନିମମଜ୍ଜ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ତାପରେ, ବଡ଼ ମୁନି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ ଦୈଁଠିରେ ବାନ୍ଧି, ସେଇ ବଡ଼ ନଦୀର ପାଣିରେ ଝାପସିଲେ।
ଅଥ ଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ନଦୀ ପାଶାଂସ୍ତସ୍ଯାରିବଲସୂଦନ। ସ୍ଥଲସ୍ଥଂ ତମୃଷିଂ କୃତ୍ଵା ଵିପାଶଂ ସମଵାସୃଜତ୍
କିନ୍ତୁ, ଏହି ନଦୀ ସେଇ ଦୈଁଠି ଭାଙ୍ଗିଦେଇ, ମୁନିଙ୍କୁ କୂଳରେ ଆଣି ଛାଡ଼ିଲା, ଏବଂ ଏହି ନଦୀ 'ବିପାଶା' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
ଉତ୍ତତାର ତତଃ ପାଶୈର୍ଵିମୁକ୍ତଃ ସ ମହାନୃଷିଃ। ଵିପାଶେତି ଚ ନାମାସ୍ଯା ନଦ୍ଯାଶ୍ଚକ୍ରେ ମହାନୃଷିଃ
ଦୈଁଠିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବଡ଼ ଋଷି ପାଣିରୁ ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ସେ ଏହି ନଦୀକୁ 'ବିପାଶା' ନାମ ଦେଲେ।
ସା ଵିପାଶେତି ଵିଖ୍ଯାତା ନଦୀ ଲୋକେଷୁ ଭାରତ। ଋଷେସ୍ତସ୍ଯ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଵଚନାତ୍ସତ୍ଯଵାଦିନଃ। ଉତ୍ତୀର୍ଯ ଚ ତଦା ରାଜନ୍ଦୁଃଖିତୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ଏହି ନଦୀ 'ବିପାଶା' ନାମରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ହେ ଭାରତ। ଏହା ସେଇ ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ହେଲା। ତାପରେ, ଦୁଃଖିତ ଭାବେ, ସେ ଭଗବାନ ଋଷି ଏହାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ହେ ରାଜା।
ଶୋକେ ବୁଦ୍ଧିଂ ତଦା ଚକ୍ରେ ନ ଚୈକତ୍ର ଵ୍ଯତିଷ୍ଠତ। ସୋଽଗଚ୍ଛତ୍ପର୍ଵତାଂଶ୍ଚୈଵ ସରିତଶ୍ଚ ସରାଂସି ଚ
ତାପରେ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ମନେ ଏକ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକେଠି ରହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଝିଲିକୁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ପୁନରେଵର୍ଷିର୍ନଦୀଂ ହୈମଵତୀଂ ତଦା। ଚଣ୍ଡଗ୍ରାହଵତୀଂ ଭୀମାଂ ତସ୍ଯାଃ ସ୍ରୋତସ୍ଯପାତଯତ୍
ପୁଣି ସେ ଋଷି ହିମାଲୟର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ମଗର ଭରିଥିବା ନଦୀକୁ ଦେଖି, ତାହାର ଧାରାରେ ନିଜକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସା ତମଗ୍ନିସଂ ଵିପ୍ରମନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ସରିଦ୍ଵରା। ଶତଧା ଵିଦ୍ରୁତା ତସ୍ମାଚ୍ଛତଦ୍ରୁରିତି ଵିଶ୍ରୁତା
କିନ୍ତୁ, ସେ ଉତ୍ତମ ନଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଭାବି, ଶତଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ଏହିପରି ନାମ 'ଶତଦ୍ରୁ' ହେଲା।
ତତଃ ସ୍ଥଲଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ରାପ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା। ମର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପୁଵରେଵାଶ୍ରମଂ ଯଯୌ
ତାପରେ, ନିଜକୁ ପୁଣି କୂଳରେ ଦେଖି, ସେ ଭାବିଲେ ଏଠାରେ ମୁଁ ମରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହିଭାବେ ସେ ପୁଣି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ଵିଵିଧାଞ୍ଶୈଲାନ୍ଦେଶାନ୍ବହୁଵିଧାଂସ୍ତଥା। ଅଦୃଶନ୍ତ୍ଯାଖ୍ଯଯା ଵଧ୍ଵାଥାଶ୍ରମେନୁସୃତୋଽଭଵତ୍
ସେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ ଓ ଅନେକ ଦେଶକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଭାବଜା ଅଦୃଶ୍ୟନ୍ତୀ ଯାଉଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।
ଅଥ ଶୁଶ୍ରାଵ ସଂଗତ୍ଯା ଵେଦାଧ୍ଯଯନନିଃସ୍ଵନମ୍। ପୃଷ୍ଠତଃ ପରିପୂର୍ଣାର୍ଥଂ ଷଡ୍ମିରଙ୍ଗୈରଲଙ୍କୃତମ୍
ତାପରେ, ସେ ଏକଠା ହୋଇ, ପଛରୁ ବେଦ ପାଠର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ଓ ଷଡଂଗ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା।
ଅନୁଵ୍ରଜତି କୋନ୍ଵେଷ ମାମିତ୍ଯେଵାଥ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ଅଦୃଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯେଵମୁକ୍ତା ଵୈ ତଂ ସ୍ନୁଷା ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଉଥିଲା, ସେ ପଚାରିଲେ, 'କିଏ ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରୁଛି?' ଏହିପରି ପଚାରିବା ପରେ, ଅଦୃଶ୍ୟନ୍ତୀ, ତାଙ୍କର ସ୍ନୁଷା, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶକ୍ତୋଭାର୍ଯା ମହାଭାଗ ତପୋଯୁକ୍ତା ତପସ୍ଵିନମ୍। ଅହମେକାକିନୀ ଚାପି ତ୍ଵଯା ଗଚ୍ଛାମି ନାପରଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମର ଜଣେ ତପସ୍ଵିନୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ସେ ତପସ୍ଵି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ସହିତ ଯିବି; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରି କସ୍ଯୈଷ ସାଙ୍ଗସ୍ଯ ଵେଦସ୍ଯାଧ୍ଯଯନସ୍ଵନଃ। ପୁରା ସାଙ୍ଗସ୍ଯ ଵେଦସ୍ଯ ଶକ୍ତେରିଵ ମଯା ଶ୍ରୁତଃ
ପୁଅ, ଏହି ବେଦ ପାଠର ଶବ୍ଦ କାହାର? ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଏପରି ବେଦର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଥିଲି, ଯେପରି ଶକ୍ତିଙ୍କର ଥିଲା।