ଅନ୍ତର୍ଗତସ୍ତଦା ରାଜା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଭାଷିତମ୍। ସୋଽନ୍ତଃପୁରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଥ ନ ସସ୍ମାର ନରାଧିପଃ
ସେ ସମୟରେ, ରାଜା ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଯିବା ପରେ, ରାଜା ସେଥିରେ ମନେ ରଖିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋଽର୍ଧରାତ୍ର ଉତ୍ଥାଯ ସୂଦମାନାଯ୍ଯ ସତ୍ଵରମ୍। ଉଵାଚ ରାଜା ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍
ତାପରେ, ଅଧରାତ୍ରେ ଉଠି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ସୂଦକୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ମନେ ପକାଇ କଥା କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛାମୁଷ୍ମିନ୍ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମାଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷତେ। ଅନ୍ନାର୍ଥୀ ତଂ ତ୍ଵମନ୍ନେନ ସମାଂସେନୋପପାଦଯ
ଚଳ, ଆମେ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ଅଂଶକୁ ଯିବା। ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦରକାର। ତୁମେ ଦୟାକରି ତାଙ୍କୁ ଯେତେ ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁବେ, ସେଇ ପରିମାଣରେ ଦେଇଦିଅ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତଃ ସୂଦଃ ସୋଽନାସାଦ୍ଯାମିଷଂ କ୍ଵଚିତ୍। ନିଵେଦଯାମାସ ତଦା ତସ୍ମୈ ରାଜ୍ଞେ ଵ୍ଯଥାନ୍ଵିତଃ
ଏପରି କହିବା ପରେ, ରନ୍ଧନି ଯେଉଁଠିଁ ମାଂସ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତାହା ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଜଣାଇଲେ।
ରାଜା ତୁ ରକ୍ଷସାଵିଷ୍ଟଃ ସୂଦମାହ ଗତଵ୍ଯଥଃ। ଅପ୍ଯେନଂ ନରମାଂସେନ ଭୋଜଯେତି ପୁନଃ ପୁନଃ
କିନ୍ତୁ ରାଜା ଦେବଦୂତର ପ୍ରଭାବରେ ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରନ୍ଧନିଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି କହିଲେ, 'ତାଙ୍କୁ ମାନବ ମାଂସ ଦେଇ ଖୁଆଅ।'
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତତଃ ସୂଦଃ ସଂସ୍ଥାନଂ ଵଧ୍ଯଘାତିନାମ୍। ଗତ୍ଵାଽଽଜହାର ତ୍ଵରିତୋ ନରମାଂସମପେତଭୀଃ
‘ଠିକ୍ ଅଛି’ ବୋଲି ରନ୍ଧନି ଭୟ ବିନା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଫାସିଘରକୁ ଯାଇ, ମାନବ ମାଂସ ଆଣିଲେ।
ଏତତ୍ସଂସ୍କୃତ୍ଯ ଵିଧିଵଦନ୍ନୋପହିତମାଶୁ ଵୈ। ତସ୍ମୈ ପ୍ରାଦାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ କ୍ଷୁଧିତାଯ ତପସ୍ଵିନେ
ସେ ମାଂସକୁ ଯଥାବିଧି ରନ୍ଧି, ତୁରନ୍ତି ଭୁକ୍ତ ଓ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପରିବେଶନ କଲେ।
ସ ସିଦ୍ଧଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦନ୍ନଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ। ଅଭୋଜ୍ଯମିଦମିତ୍ଯାହ କ୍ରୋଧପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଖାଦ୍ୟକୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ କରି କହିଲେ, 'ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ଯସ୍ମାଦଭୋଜ୍ଯମନ୍ନଂ ମେ ଦଦାତି ସ ନୃପାଧମଃ
ଏହି ରାଜା ମୋତେ ଯେଉଁଠିଁ ଖାଇବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏମିତି ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି—
ସକ୍ତୋ ମାନୁଷମାଂସେଷୁ ଯଥୋକ୍ତଃ ଶକ୍ତିନା ପୁରା। ଉଦ୍ଵେଜନୀଯୋ ଭୂତାନାଂ ଚରିଷ୍ଯତି ମହୀମିମାମ୍
—ଏହି ମାନବ ମାଂସରେ ଆସକ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ ଘୁରିବେ।
ଦ୍ଵିରନୁଵ୍ଯାହୃତେ ରାଜ୍ଞଃ ସ ଶାପୋ ବଲଵାନଭୂତ୍। ରକ୍ଷୋବଲସମାଵିଷ୍ଟୋ ଵିସଂଜ୍ଞଶ୍ଚାଭଵନ୍ନୃପଃ
ଦୁଇଥର ଶାପ ଦେବା ସହିତ, ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲା; ରାଜା ଦେବଦୂତର ପ୍ରଭାବରେ ଅଚେତନ ହେଲେ।
ତତଃ ସ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ରକ୍ଷସାପହୃତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଉଵାଚ ଶଖ୍ତିଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ଚିରାଦିଵ ଭାରତ
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବଦୂତ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମାନେଇ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଯସ୍ମାଦସଦୃଶଃ ଶାପଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତୋଽଯଂ ମଯି ତ୍ଵଯା। ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵତ୍ତଃ ପ୍ରଵର୍ତିଷ୍ଯେ ଖାଦିତୁଂ ପୁରୁଷାନହମ୍
ତୁମେ ଯେଉଁଠିଁ ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁଚିତ ଶାପ ଦେଲ, ଏହିପରି ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମାନବମାନେ ଖାଇବି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତଃ ସଦ୍ଯସ୍ତଂ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିପ୍ରଯୋଜ୍ଯ ଚ। ଶକ୍ତିଂ ତଂ ଭକ୍ଷଯାମାସ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପଶୁମିଵେପ୍ସିତମ୍
ଏପରି କହି, ସେ ସତ୍ୱରେ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ ହରଣ କରି, ବାଘ ଯେପରି ଇଚ୍ଛିତ ପଶୁକୁ ଖାଏ, ସେପରି ଖାଇଲେ।
ଶକ୍ତିନଂ ତୁ ମୃତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ପୁନଃପୁନଃ। ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯୈଵ ପୁତ୍ରେଷୁ ତଦ୍ରକ୍ଷଃ ସଂଦିଦେଶ ହ
ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବାରମ୍ବାର ଦେବଦୂତକୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଉପରେ ପଠାଇଲେ।
ସ ତାଞ୍ଶକ୍ତ୍ଯଵରାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଭକ୍ଷଯାମାସ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସିଂହଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗାନିଵ
ସେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ସିଂହ ସଦୃଶ ପ୍ରାଣୀ, ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ପୁଅମାନେକୁ ଛୋଟ ପଶୁମାନେ ପରି ଖାଇଦେଲେ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ଘାତିତାଞ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ତାନ୍ସୁତାନ୍। ଧାରଯାମାସ ତଂ ଶୋକଂ ମହାଦ୍ରିରିଵ ମେଦିନୀମ୍
ବସିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମାରାଯାଇଥିବା ଶୁଣି, ମହାପାହାଡ଼ ଯେପରି ପୃଥିବୀକୁ ଧରିଥାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖକୁ ସହିଲେ।
ଚକ୍ରେ ଚାତ୍ମଵିନାଶାଯ ବୁଦ୍ଧିଂ ସ ମୁନିସତ୍ତମଃ। ନ ତ୍ଵେଵ କୌଶିକୋଚ୍ଛେଦଂ ମେନେ ମତିମତାଂ ଵରଃ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ନିଜକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିବାରୁ, କୌଶିକଙ୍କ ନଶ୍ଟକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ।
ସ ମେରୁକୂଟାଦାତ୍ମାନଂ ମୁମୋଚ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ଗିରେସ୍ତସ୍ଯ ଶିଲାଯାଂ ତୁ ତୂଲରାଶାଵିଵାପତତ୍
ସେ ଭଗବାନ ଋଷି ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରୁ ନିଜକୁ ଛାଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ପାହାଡ଼ର ପଥର ଉପରେ ତୁଳା ଗଛର ଗାଛି ପରି ହେଲେ।
ନ ମମାର ଚ ପାତେନ ସ ଯଦା ତେନ ପାଣ୍ଡଵ। ତଦାଗ୍ନିମିଦ୍ଧଂ ଭଗଵାନ୍ସଂଵିଵେଶ ମହାଵନେ
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ସେ ପଡ଼ିବାରେ ମରିଲେ ନାହିଁ; ତାପରେ ଭଗବାନ ମହାବନରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତଂ ତଦା ସୁସମିଦ୍ଧୋଽପି ନ ଦଦାହ ହୁତାଶନଃ। ଦୀପ୍ଯମାନୋଽପ୍ଯମିତ୍ରଘ୍ନ ଶୀତୋଽଗ୍ନିରଭଵତ୍ତତଃ
ସେତେ ଭଲଭାବେ ଜଳୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ପୋଡ଼ିଲାନି। ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଅଗ୍ନି ଜଳୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୀତଳ ହୋଇଗଲା।
ସ ସମୁଦ୍ରମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଶୋକାଵିଷ୍ଟୋ ମହାମୁନିଃ। ବଦ୍ଧ୍ଵା କଣ୍ଠେ ଶିଲାଂ ଗୁର୍ଵୀଂ ନିପପାତ ତଦାମ୍ଭସି
ବଡ଼ ମୁନି ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଗଲାରେ ଭାରି ପାଥର ବାନ୍ଧି, ସେଇ ପାଣିରେ ଝାପସିଲେ।
ସ ସମୁଦ୍ରୋର୍ମିଵେଗେନ ସ୍ଥଲେ ନ୍ଯସ୍ତୋ ମହାମୁନିଃ। ନ ମମାର ଯଦା ଵିପ୍ରଃ କଥଂଚିତ୍ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ଜଗାମ ସ ତତଃ ଖିନ୍ନଃ ପୁନରେଵାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ସେ ବଡ଼ ମୁନି କୂଳକୁ ଆଣି ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ପୁଣି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ:
ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶ୍ରମପଦଂ ରହିତଂ ତୈଃ ସୁତୈର୍ମୁନିଃ। ନିର୍ଜଗାମ ସୁଦୁଃଖାର୍ତଃ ପୁନରପ୍ଯାଶ୍ରମାତ୍ତତଃ
ତାପରେ, ମୁନି ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ପୁଅମାନେ ନଥିବାକୁ ଦେଖି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ପୁଣି ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସୋଽପଶ୍ଯତ୍ସରିତଂ ପୂର୍ଣାଂ ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ନଵାମ୍ଭସା। ଵୃକ୍ଷାନ୍ବହୁଵିଧାନ୍ପାର୍ଥ ହରନ୍ତୀଂ ତୀରଜାନ୍ବହୂନ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ବର୍ଷାକାଳର ନୂଆ ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ନଦୀ, ଯାହା ତୀରରୁ ବହୁ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ ଗଛପଲା ଭାସାଇ ନେଉଥିଲା।
ଅଥ ଚିନ୍ତାଂ ସମାପେଦେ ପୁନଃ କୌରଵନନ୍ଦନ। ଅମ୍ଭସ୍ଯସ୍ଯା ନିମଜ୍ଜେଯମିତି ଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ
ତାପରେ, କୌରବ ଗୌରବ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ପାଣିରେ ଡୁବି ମରିଯିବି।'
ତତଃ ପାଶୈସ୍ତଦାତ୍ମାନଂ ଗାଢଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମହାମୁନିଃ। ତସ୍ଯା ଜଲେ ମହାନଦ୍ଯା ନିମମଜ୍ଜ ସୁଦୁଃଖିତଃ
ତାପରେ, ବଡ଼ ମୁନି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ ଦୈଁଠିରେ ବାନ୍ଧି, ସେଇ ବଡ଼ ନଦୀର ପାଣିରେ ଝାପସିଲେ।
ଅଥ ଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ନଦୀ ପାଶାଂସ୍ତସ୍ଯାରିବଲସୂଦନ। ସ୍ଥଲସ୍ଥଂ ତମୃଷିଂ କୃତ୍ଵା ଵିପାଶଂ ସମଵାସୃଜତ୍
କିନ୍ତୁ, ଏହି ନଦୀ ସେଇ ଦୈଁଠି ଭାଙ୍ଗିଦେଇ, ମୁନିଙ୍କୁ କୂଳରେ ଆଣି ଛାଡ଼ିଲା, ଏବଂ ଏହି ନଦୀ 'ବିପାଶା' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
ଉତ୍ତତାର ତତଃ ପାଶୈର୍ଵିମୁକ୍ତଃ ସ ମହାନୃଷିଃ। ଵିପାଶେତି ଚ ନାମାସ୍ଯା ନଦ୍ଯାଶ୍ଚକ୍ରେ ମହାନୃଷିଃ
ଦୈଁଠିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବଡ଼ ଋଷି ପାଣିରୁ ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ସେ ଏହି ନଦୀକୁ 'ବିପାଶା' ନାମ ଦେଲେ।