ନ ଚ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ କେଚିତ୍ତତ୍ରାସ୍ଯ ସୈନିକାଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୈର୍ଵାସିଷ୍ଠୈର୍ଭରତର୍ଷଭ
ତଥାପି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନାର କେହିଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇନାହାନ୍ତି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ସେମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଅଟକି ଥିଲେ।
ସା ଗୌସ୍ତତ୍ସକଲଂ ସୈନ୍ଯଂ କାଲଯାମାସ ଦୂରତଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ କାଲ୍ଯମାନଂ ତ୍ରିଯୋଜନମ୍
ସେ ଗାଈ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନାକୁ ଦୂରକୁ ହଂକିଦେଲା; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନା ତିନି ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଚିଁହିଁ ହୋଇ ପଳାଇଗଲା।
କ୍ରୋଶମାନଂ ଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନଂ ତ୍ରାତାରଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ। `ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୋଧାଵିଷ୍ଟଃ ସ ରୋଦସୀ
ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସେମାନେ କୌଣସି ରକ୍ଷକ ମିଳିଲେନାହିଁ; ଏହା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଉଭୟ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା।
ଵଵର୍ଷ ଶରଵର୍ଷାଣି ଵସିଷ୍ଠେ ମୁନିସତ୍ତମେ। ଘୋରରୂପାଂଶ୍ଚ ନାରାଚାନ୍କ୍ଷୁରାନ୍ଭଲ୍ଲାନ୍ମହାମୁନିଃ
ତେଣୁ ବଡ଼ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷ କଲେ, ଭୟାନକ ତୀର, କଟାରୀ ଓ ଚଉଡ଼ା ମୁଣ୍ଡିଆ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରପ୍ରଯୁକ୍ତାଂସ୍ତାନ୍ଵୈଣଵେନ ଵ୍ଯମୋଚଯତ୍। ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମକୌଶଲମାହଵେ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବୈଣବ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଇଥିଲା; ଏହି ସମୟରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳତା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି କୋପେନ ଭୂଯଃ ଶତ୍ରୁନିପାତନଃ। ଦିଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରଵର୍ଷଂ ତସ୍ମୈ ସ ପ୍ରାହିଣୋନ୍ମୁନଯେ ରୁଷା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଆଉଥରେ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଆଗ୍ନେଯଂ ଵାରୁଣଂ ଚୈନ୍ଦ୍ରଂ ଯାମ୍ଯଂ ଵାଯଵ୍ଯମେଵ ଚ। ଵିସସର୍ଜ ମହାଭାଗେ ଵସିଷ୍ଠେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତେ
ସେ ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ଓ ବାୟୁଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବଡ଼ ମହିମାଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵତୋ ଜ୍ଵାଲାଂ ଵିସୃଜନ୍ତି ପ୍ରପେଦିରେ। ଯୁଗାନ୍ତସମଯେ ଘୋରାଃ ପତଙ୍ଗସ୍ଯେଵ ରଶ୍ମଯଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଚାରିପଟେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଛାଡ଼ି, ଯୁଗାନ୍ତ ସମୟର ସୂର୍ଯ୍ୟର ତୀବ୍ର କିରଣ ପରି, ଭୟାନକ ଭାବେ ଆଗକୁ ଧାଉଥିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିପ୍ରଯୁକ୍ତଯା। ଯଷ୍ଟ୍ଯା ନିଵାରଯାମାସ ସର୍ଵାଣ୍ଯସ୍ତ୍ରାଣି ସ ସ୍ମଯନ୍
କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ, ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ, ହସି ହସି ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ରୋକିଦେଲେ।
ତତସ୍ତେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଭୂତାଃ ପତନ୍ତି ସ୍ମ ମହୀତଲେ। ଅପୋହ୍ଯ ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯସ୍ତ୍ରାଣି ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଇଁ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ,
ନିର୍ଜିତୋଽସି ମହାରାଜ ଦୁରାତ୍ମନ୍ଗାଧିନନ୍ଦନ। ଯଦି ତେଽସ୍ତି ପରଂ ଶୌର୍ଯଂ ତଦ୍ଦର୍ଶଯ ମଯି ସ୍ଥିତେ
ହେ ରାଜା, ହେ ଦୁଷ୍ଟ ଗାଧିପୁତ୍ର, ତୁମେ ପରାଜିତ ହେଲ; ଯଦି ତୁମର କିଛି ଅଧିକ ସାହସ ଅଛି, ତେବେ ମୋ ଆଗରେ ଦେଖାଇଦିଅ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥା ଚୋକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ନରାଧିପଃ। ନୋଵାଚ କିଂଚିଦ୍ଵ୍ରୀଡାଢ୍ଯୋ ଵିଦ୍ରାଵିତମହାବଲଃ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ନରପତି, ଲଜ୍ଜାରେ ମୌନ ରହିଲେ, ତାଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତନ୍ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମତେଜୋଭଵଂ ତଦା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ କ୍ଷତ୍ରଭାଵାନ୍ନିର୍ଵିଣ୍ଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଧିଗ୍ବଲଂ କ୍ଷତ୍ରିଯବଲଂ ବ୍ରହ୍ମତେଜୋବଲଂ ବଲମ୍
ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ବଳିତ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, କହିଲେ: 'କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ଅପମାନ ହେଉ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜ ହେଉ ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି।'
ସ ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଫୀତମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ତାଂ ଚ ଦୀପ୍ତାଂ ନୃପଶ୍ରିଯମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ରାଜ୍ୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜା ମହିମାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଭୋଗାଂଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ତପସ୍ଯେଵ ମନୋ ଦଧେ। ସ ଗତ୍ଵା ତପସା ସିଦ୍ଧିଂ ଲୋକାନ୍ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ତେଜସା
ସେ ଭୋଗବିଲାସକୁ ପଛରେ ରଖି, ମନକୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗାଇଲେ; ତାପରେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରି, ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱିତାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କଲେ।
ତତାପ ସର୍ଵାନ୍ଦୀପ୍ତୌଜା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵମଵାପ୍ତଵାନ୍। ଅପିବଚ୍ଚ ତତଃ ସୋମମିନ୍ଦ୍ରେଣ ସହ କୌଶିକଃ
ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ତପସ୍ୟା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତାପରେ କୌଶିକ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସୋମରସ ପାନ କଲେ।
ଏଵଂଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷିର୍ଵିପ୍ରର୍ଷିଃ ସଂବଭୂଵ ହ
ଏହିପରି ଶକ୍ତି ଥିବା ସେ ରାଜା ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାନ ଦୃଷ୍ଟା ହେଲେ।
ଋଷ୍ଯୋସ୍ତୁ ଯତ୍କୃତେ ଵୈରଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵସିଷ୍ଠଯୋଃ। ବଭୂଵ ଗନ୍ଧର୍ଵପତେ ଶଂସ ତତ୍ସର୍ଵମେଵ ମେ
ହେ ଗନ୍ଧର୍ବନାଥ, କୃପାକରି ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହ, କି କାରଣରୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ହେଲା।
ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଚ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମତେଜସଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଚ ତଥା କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ, ତାଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ତାପସ୍ୟା ଶକ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ରାଜଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହ।
ନ ଶୃଣ୍ଵାନସ୍ତ୍ଵହଂ ତୃପ୍ତିମୁପଗଚ୍ଛାମି ଖେଚର। ଆଖ୍ଯାହି ଗନ୍ଧର୍ଵପତେ ଶଂସ ତତ୍ସର୍ଵମେଵ ମେ
ହେ ଆକାଶରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ବିନା ମୋ ପ୍ରସନ୍ନତା ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ହେ ଗନ୍ଧର୍ବନାଥ।
ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଚ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଭାଷତେ
ସେ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦୁହେଁଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ।
ଇଦଂ ଵାସିଷ୍ଠମାଖ୍ଯାନଂ ପୁରାଣଂ ପୁଣ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। ପାର୍ଥ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତଂ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ପୁରାତନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର ବଶିଷ୍ଠ କଥା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାକୁ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
କଲ୍ମାଷପାଦ ଇତ୍ଯେଵଂ ଲୋକେ ରାଜା ବଭୂଵ ହ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁଵଂଶଜଃ ପାର୍ଥ ତେଜସାଽସଦୃଶୋ ଭୁଵି
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଜନ୍ମ ଥିବା କଳ୍ମାଷପାଦ ନାମକ ଏକ ରାଜା ହେଲେ, ଯିଏ ତେଜରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ।
ସ କଦାଚିଦ୍ଵନଂ ରାଜା ମୃଗଯାଂ ନିର୍ଯଯୌ ପୁରାତ୍। ମୃଗାନ୍ଵିଧ୍ଯନ୍ଵରାହାଂଶ୍ଚ ଚଚାର ରିପୁମର୍ଦନଃ
ସେ ରାଜା ଗୋଟେ ଦିନ ସହରୁ ବନକୁ ଶିକାର ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ। ଶତ୍ରୁମାରକ ସେ ମୃଗ ଓ ବନଶୁକର ମାରି ବନରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ଵନେ ମହାଘୋରେ ଖଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ ବହୁଶୋଽହନତ୍। ହତ୍ଵା ଚ ସୁଚିରଂ ଶ୍ରାନ୍ତୋ ରାଜା ନିଵଵୃତେ ତତଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ବନରେ ବହୁ ବାଘ ମାରିଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମାରିବା ପରେ ରାଜା କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ପଛକୁ ଫେରିଲେ।
ଅକାମଯତ୍ତଂ ଯାଜ୍ଯାର୍ଥେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ସ ତୁ ରାଜା ମହାତ୍ମାନଂ ଵାସିଷ୍ଠମୃଷିସତ୍ତମମ୍
ସେ ସମୟରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜା ଏହାକୁ ଚାହିଲେନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ସେ ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତୃଷାର୍ତଶ୍ଚ କ୍ଷୁଧାର୍ତଶ୍ଚ ଏକାଯନଗତଃ ପଥି। ଅପଶ୍ଯଦଜିତଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ମୁନିଂ ପ୍ରତିମୁଖାଗତମ୍
ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ ପୀଡିତ, ଏକା ଚାଲିଥିବା ସେ ଅଜୟ ରାଜା, ପଥରେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଆସୁଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଶକ୍ତିଂ ନାମ ମହାଭାଗଂ ଵସିଷ୍ଠକୁଲଵର୍ଧନମ୍। ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପୁତ୍ରଂ ପୁତ୍ରଶତାଦ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ବଶିଷ୍ଠ କୁଳକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଶତ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼।
ଅପଗଚ୍ଛ ପଥୋଽସ୍ମାକମିତ୍ଯେଵଂ ପାର୍ଥିଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ତଥା ଋଷିରୁଵାଚୈନଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯଞ୍ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଗିରା
'ଆମ ପଥରୁ ହଟିଯାଆ', ରାଜା କହିଲେ। ତେବେ ଋଷି ମୃଦୁ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ମମ ପନ୍ଥା ମହାରାଜ ଧର୍ମ ଏଷ ସନାତନଃ। `ଵୃଦ୍ଧଭୀରୁନୃପସ୍ନାତସ୍ତ୍ରୀରୋଗିଵରଚକ୍ରିଣାମ୍
'ମହାରାଜ, ଏହି ପଥ ମୋର। ଏହା ଚିରକାଳର ଧର୍ମ; ବୃଦ୍ଧ, ଭୟଭିତ, ରାଜା, ସ୍ନାତକ, ଜଣାଣୀ, ରୋଗୀ ଓ ଭାର ବୋହୁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ—