କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା ସା ଗୌର୍ହଂଭାରଵଘନସ୍ଵନା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ଵ୍ଯଦ୍ରାଵଯତ ସର୍ଵଶଃ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ଆଖି, ଗଭୀର ଓ ଗର୍ଜନ ସ୍ୱରରେ ରଂଭାଇ କରୁଥିବା ସେ ଗାଈ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଚାରିପାଖରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା।
କଶାଗ୍ରଦଣ୍ଡାଭିହତା କାଲ୍ଯମାନା ତତସ୍ତତଃ। କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା କ୍ରୋଧଂ ଭୂଯ ଏଵ ସମାଦଦେ
ଚାବୁକ ଓ ଲାଠିରେ ପିଟାଯାଇ, ଏଠା ସେଠା ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ଆଖି ସହିତ, ସେ ଆଉ ଅଧିକ ରିଷିଗଲା।
ଆଦିତ୍ଯ ଇଵ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କ୍ରୋଧଦୀପ୍ତଵପୁର୍ବଭୌ। ଅଙ୍ଗାରଵର୍ଷଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୀ ମୁହୁର୍ଵାଲଧିତୋ ମହତ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି କ୍ରୋଧର ତେଜରେ ଚମକୁଥିବା, ସେ ଗାଈ ତାଙ୍କର ପୁଛରୁ ବଡ଼ ଅଙ୍ଗାର ବର୍ଷା ପୁନିପୁନି କରିଲା।
ଅସୃଜତ୍ପହ୍ଲଵାନ୍ପୁଚ୍ଛାତ୍ପ୍ରସ୍ରଵାଦ୍ଦ୍ରାଵିଡାଞ୍ଛକାନ୍। ଯୋନିଦେଶାଚ୍ଚ ଯଵାନାଞ୍ଶକୃତଃ ଶବରାନ୍ବହୂନ୍
ତାଙ୍କର ପୁଛରୁ ପହ୍ଲବମାନେ, ମଳମୁତ୍ରରୁ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଓ ଶକମାନେ, ଗର୍ଭରୁ ବହୁ ଯବନ ଓ ଶବରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ମୂତ୍ରତଶ୍ଚାସୃଜତ୍କାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛବରାଂଶ୍ଚୈଵ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ। ପୌଣ୍ଡ୍ରାନ୍କିରାତାନ୍ଯଵନାନ୍ସିଂହଲାନ୍ବର୍ବରାନ୍ଖସାନ୍
ମୁତ୍ରରୁ କିଛି ଶବର, ପାଶ୍ୱଦେଶରୁ ପୁଣି ପୌଣ୍ଡ୍ର, କିରାତ, ଯବନ, ସିଂହଳ, ବର୍ବର ଓ ଖସମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଚିବୁକାଂଶ୍ଚ ପୁଲିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ ଚୀନାନ୍ହୂଣାନ୍ସକେରଲାନ୍। ସସର୍ଜ ଫେନତଃ ସା ଗୌର୍ମ୍ଲେଚ୍ଛାନ୍ବହୁଵିଧାନପି
ଫେନରୁ ସେ ଗାଈ ଚିବୁକ, ପୁଲିନ୍ଦ, ଚୀନ, ହୁଣ ଓ କେରଳ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ତୈର୍ଵିସୃଷ୍ଟୈର୍ମହାସୈନ୍ଯୈର୍ନାନାମ୍ଲେଚ୍ଛଗଣୈସ୍ତଦା। ନାନାଵରଣସଂଛନ୍ନୈର୍ନାନାଯୁଧଧରୈସ୍ତଥା
ଏହିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ସେନା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଦଳ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କବଚ ପିନ୍ଧି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ।
ଅଵାକୀର୍ଯତ ସଂରବ୍ଧୈର୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ। ଏକୈକଶ୍ଚ ତଦା ଯୋଧଃ ପଞ୍ଚଭିଃ ସପ୍ତଭିର୍ଵୃତଃ
ସେମାନେ ରାଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଦ୍ଧା ପାଖରେ ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ଜଣ ସହଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ରଵର୍ଷେଣ ମହତା ଵଧ୍ଯମାନଂ ବଲଂ ତଦା। ପ୍ରଭଗ୍ନଂ ସର୍ଵତସ୍ତ୍ରସ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ
ସେ ସମୟରେ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷ ହେବାରୁ ସେଠାରେ ବଡ଼ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହେଇ, ସବୁଦିଗରେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲା, ଏହା ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଉଥିଲା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଖିରେ।
ତସ୍ଯ ତଚ୍ଚତୁରଙ୍ଗଂ ଵୈ ବଲଂ ପରମଦୁଃସହମ୍। ପ୍ରଭଗ୍ନଂ ସର୍ଵତୋ ଘୋରଂ ପଯସ୍ଵିନ୍ଯା ଵିନିର୍ଜିତମ୍
ତାଙ୍କର ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା, ଯାହାକୁ ଜିତିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ସେଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଙ୍ଗ ହେଇଗଲା, ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଏବଂ ସେ 'ପୟସ୍ବିନୀ' ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲା।
ନ ଚ ପ୍ରାଣୈର୍ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ କେଚିତ୍ତତ୍ରାସ୍ଯ ସୈନିକାଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୈର୍ଵାସିଷ୍ଠୈର୍ଭରତର୍ଷଭ
ତଥାପି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନାର କେହିଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇନାହାନ୍ତି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ସେମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଅଟକି ଥିଲେ।
ସା ଗୌସ୍ତତ୍ସକଲଂ ସୈନ୍ଯଂ କାଲଯାମାସ ଦୂରତଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ କାଲ୍ଯମାନଂ ତ୍ରିଯୋଜନମ୍
ସେ ଗାଈ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନାକୁ ଦୂରକୁ ହଂକିଦେଲା; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସେନା ତିନି ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଚିଁହିଁ ହୋଇ ପଳାଇଗଲା।
କ୍ରୋଶମାନଂ ଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନଂ ତ୍ରାତାରଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛତ। `ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୋଧାଵିଷ୍ଟଃ ସ ରୋଦସୀ
ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସେମାନେ କୌଣସି ରକ୍ଷକ ମିଳିଲେନାହିଁ; ଏହା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ଉଭୟ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା।
ଵଵର୍ଷ ଶରଵର୍ଷାଣି ଵସିଷ୍ଠେ ମୁନିସତ୍ତମେ। ଘୋରରୂପାଂଶ୍ଚ ନାରାଚାନ୍କ୍ଷୁରାନ୍ଭଲ୍ଲାନ୍ମହାମୁନିଃ
ତେଣୁ ବଡ଼ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷ କଲେ, ଭୟାନକ ତୀର, କଟାରୀ ଓ ଚଉଡ଼ା ମୁଣ୍ଡିଆ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରପ୍ରଯୁକ୍ତାଂସ୍ତାନ୍ଵୈଣଵେନ ଵ୍ଯମୋଚଯତ୍। ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କର୍ମକୌଶଲମାହଵେ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବୈଣବ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଇଥିଲା; ଏହି ସମୟରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକୁଶଳତା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି କୋପେନ ଭୂଯଃ ଶତ୍ରୁନିପାତନଃ। ଦିଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରଵର୍ଷଂ ତସ୍ମୈ ସ ପ୍ରାହିଣୋନ୍ମୁନଯେ ରୁଷା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଆଉଥରେ ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଆଗ୍ନେଯଂ ଵାରୁଣଂ ଚୈନ୍ଦ୍ରଂ ଯାମ୍ଯଂ ଵାଯଵ୍ଯମେଵ ଚ। ଵିସସର୍ଜ ମହାଭାଗେ ଵସିଷ୍ଠେ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତେ
ସେ ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ଓ ବାୟୁଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବଡ଼ ମହିମାଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵତୋ ଜ୍ଵାଲାଂ ଵିସୃଜନ୍ତି ପ୍ରପେଦିରେ। ଯୁଗାନ୍ତସମଯେ ଘୋରାଃ ପତଙ୍ଗସ୍ଯେଵ ରଶ୍ମଯଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଚାରିପଟେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଛାଡ଼ି, ଯୁଗାନ୍ତ ସମୟର ସୂର୍ଯ୍ୟର ତୀବ୍ର କିରଣ ପରି, ଭୟାନକ ଭାବେ ଆଗକୁ ଧାଉଥିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତିପ୍ରଯୁକ୍ତଯା। ଯଷ୍ଟ୍ଯା ନିଵାରଯାମାସ ସର୍ଵାଣ୍ଯସ୍ତ୍ରାଣି ସ ସ୍ମଯନ୍
କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ, ବଡ଼ ତେଜସ୍ବୀ, ହସି ହସି ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ରୋକିଦେଲେ।
ତତସ୍ତେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଭୂତାଃ ପତନ୍ତି ସ୍ମ ମହୀତଲେ। ଅପୋହ୍ଯ ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯସ୍ତ୍ରାଣି ଵସିଷ୍ଠୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଇଁ ହୋଇ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ,
ନିର୍ଜିତୋଽସି ମହାରାଜ ଦୁରାତ୍ମନ୍ଗାଧିନନ୍ଦନ। ଯଦି ତେଽସ୍ତି ପରଂ ଶୌର୍ଯଂ ତଦ୍ଦର୍ଶଯ ମଯି ସ୍ଥିତେ
ହେ ରାଜା, ହେ ଦୁଷ୍ଟ ଗାଧିପୁତ୍ର, ତୁମେ ପରାଜିତ ହେଲ; ଯଦି ତୁମର କିଛି ଅଧିକ ସାହସ ଅଛି, ତେବେ ମୋ ଆଗରେ ଦେଖାଇଦିଅ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥା ଚୋକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ନରାଧିପଃ। ନୋଵାଚ କିଂଚିଦ୍ଵ୍ରୀଡାଢ୍ଯୋ ଵିଦ୍ରାଵିତମହାବଲଃ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ନରପତି, ଲଜ୍ଜାରେ ମୌନ ରହିଲେ, ତାଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତନ୍ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମତେଜୋଭଵଂ ତଦା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ କ୍ଷତ୍ରଭାଵାନ୍ନିର୍ଵିଣ୍ଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଧିଗ୍ବଲଂ କ୍ଷତ୍ରିଯବଲଂ ବ୍ରହ୍ମତେଜୋବଲଂ ବଲମ୍
ବ୍ରହ୍ମତେଜସ୍ବଳିତ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, କହିଲେ: 'କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ଅପମାନ ହେଉ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜ ହେଉ ସତ୍ୟ ଶକ୍ତି।'
ସ ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଫୀତମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ତାଂ ଚ ଦୀପ୍ତାଂ ନୃପଶ୍ରିଯମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ରାଜ୍ୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜା ମହିମାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଭୋଗାଂଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ତପସ୍ଯେଵ ମନୋ ଦଧେ। ସ ଗତ୍ଵା ତପସା ସିଦ୍ଧିଂ ଲୋକାନ୍ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ତେଜସା
ସେ ଭୋଗବିଲାସକୁ ପଛରେ ରଖି, ମନକୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗାଇଲେ; ତାପରେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରି, ତାଙ୍କ ତେଜସ୍ୱିତାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କଲେ।
ତତାପ ସର୍ଵାନ୍ଦୀପ୍ତୌଜା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵମଵାପ୍ତଵାନ୍। ଅପିବଚ୍ଚ ତତଃ ସୋମମିନ୍ଦ୍ରେଣ ସହ କୌଶିକଃ
ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ତପସ୍ୟା କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତାପରେ କୌଶିକ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସୋମରସ ପାନ କଲେ।
ଏଵଂଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷିର୍ଵିପ୍ରର୍ଷିଃ ସଂବଭୂଵ ହ
ଏହିପରି ଶକ୍ତି ଥିବା ସେ ରାଜା ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମହାନ ଦୃଷ୍ଟା ହେଲେ।
ଋଷ୍ଯୋସ୍ତୁ ଯତ୍କୃତେ ଵୈରଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵସିଷ୍ଠଯୋଃ। ବଭୂଵ ଗନ୍ଧର୍ଵପତେ ଶଂସ ତତ୍ସର୍ଵମେଵ ମେ
ହେ ଗନ୍ଧର୍ବନାଥ, କୃପାକରି ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହ, କି କାରଣରୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ହେଲା।
ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଚ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମତେଜସଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଚ ତଥା କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ, ତାଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଓ ତାପସ୍ୟା ଶକ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ରାଜଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହ।
ନ ଶୃଣ୍ଵାନସ୍ତ୍ଵହଂ ତୃପ୍ତିମୁପଗଚ୍ଛାମି ଖେଚର। ଆଖ୍ଯାହି ଗନ୍ଧର୍ଵପତେ ଶଂସ ତତ୍ସର୍ଵମେଵ ମେ
ହେ ଆକାଶରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ବିନା ମୋ ପ୍ରସନ୍ନତା ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ହେ ଗନ୍ଧର୍ବନାଥ।