ସାମାତ୍ଯଃ ସବଲଶ୍ଚୈଵ ତୁତୋଷ ସ ଭୃଶଂ ତଦା। ଷଡୁନ୍ନତାଂ ସୁପାର୍ଶ୍ଵୋରୁଂ ପୃଥୁପଞ୍ଚସମାଵୃତାମ୍
ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେନା ସହିତ ରାଜା ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ଗାଈକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଉଚ୍ଚ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା।
ମଣ୍ଡୂକନେତ୍ରାଂ ସ୍ଵାକାରାଂ ପୀନୋଧସମନିନ୍ଦିତାମ୍। ସୁଵାଲଘିଂ ଶଙ୍କୁକର୍ଣାଂ ଚାରୁଶୃଙ୍ଗାଂ ମନୋରମାମ୍
ମେଢ଼କ ଆଖି, ନିଜ ଆକୃତି, ମୋଟ ଦେହ, ଦୋଷ ନଥିବା, ସୁନ୍ଦର କେଶ, ଶଂଖ ଆକୃତିର କାନ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶିଙ୍ଗ ଓ ମନୋହର ରୂପ ଥିଲା।
ପୁଷ୍ଟାଯତଶିରୋଗ୍ରୀଵାଂ ଵିସ୍ମିତଃ ସୋଽଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍। ଅଭିନନ୍ଦ୍ଯ ସ ତାଂ ରାଜା ନନ୍ଦିନୀଂ ଗାଧିନନ୍ଦନଃ
ସେ ଗାଈ ଭଲ ଭାବରେ ପୋଷିତ, ଚଉଡ଼ା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଥିଲା। ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତାକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଖୁସି ହୋଇ ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ନନ୍ଦିନୀକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ଭୃଶଂ ତୁଷ୍ଟଃ ସ ରାଜା ତମୃଷିଂ ତଦା। ଅର୍ବୁଦେନ ଗଵାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମମ ରାଜ୍ଯେନ ଵା ପୁନଃ
ତାପରେ ରାଜା ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇ ସେ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଏହି ଗାଈ ଦିଅ, ଚାହେଁ ଏକ କୋଟି ଗାଈ ଦେଇ, କିମ୍ବା ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ।'
ନନ୍ଦିନୀଂ ସଂପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ରାଜ୍ଯଂ ମହାମୁନେ
ହେ ମହାମୁନି, ମୋତେ ନନ୍ଦିନୀ ଦିଅ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କର।
ରତ୍ନଂ ହି ଭଗଵନ୍ନେତଦ୍ରତ୍ନହାରୀ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ।' କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ ଭଵାନ୍ଵିପ୍ରସ୍ତପଃସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସାଧନଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ଏହା ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ଏବଂ ରାଜା ହେଉଛି ରତ୍ନ ନେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ।
ବ୍ରାହ୍ଣେଷୁ କୁତୋ ଵୀର୍ଯଂ ପ୍ରଶାନ୍ତେଷୁ ଧୃତାତ୍ମସୁ। ଅର୍ବୁଦେନ ଗଵାଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ନ ଦଦାସି ମମେପ୍ସିତମ୍
ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କେଉଁଠି ଶକ୍ତି ରଖନ୍ତି? ମୁଁ ଏକ କୋଟି ଗାଈ ଦେଉଛି, ତଥାପି ଆପଣ ମୋର ଇଚ୍ଛିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଉନାହାନ୍ତି।
ସ୍ଵଧର୍ମଂ ନ ପ୍ରହାସ୍ଯାମି ନେଷ୍ଯାମି ଚ ବଲେନ ଗାମ୍
ମୁଁ ମୋର ଧର୍ମ କେବେ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ଶକ୍ତିବଳେ ଗାଈ ନେବି ନାହିଁ।
ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କ୍ଷିପ୍ରଂ କୁରୁ ମା ତ୍ଵଂ ଵିଚାରଯ
ଆପଣ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର କରନ୍ତୁ; ଅଧିକ ଭାବିବେ ନାହିଁ।
ହଂସଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରତୀକାଶାଂ ନନ୍ଦିନୀଂ ତାଂ ଜହାର ଗାମ୍। `ସା ତଦା ହ୍ରିଯମାଣା ଚ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରବଲୈର୍ବଲାତ୍।' କଶାଦଣ୍ଡପ୍ରଣୁଦିତା କାଲ୍ଯମାନା ଇତସ୍ତତଃ
ହଁସ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନନ୍ଦିନୀ ଗାଈକୁ ବଳପୂର୍ବକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଧରି ନେଲେ। ସେ ଗାଈକୁ ଟାଣି ନେଉଥିବାବେଳେ, ଛଡ଼ି ଓ ଦଣ୍ଡରେ ପିଟି, ଏଦିକ ସେଦିକ ଘୁଞ୍ଚାଉଥିଲେ।
ହଂଭାଯମାନା କଲ୍ଯାଣୀ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାଥ ନନ୍ଦିନୀ। ଆଗମ୍ଯାଭିମୁଖୀ ପାର୍ଥ ତସ୍ଥୌ ଭଗଵଦୁନ୍ମୁଖୀ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଶୁଭ ଗାଈ ନନ୍ଦିନୀ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ରଂଭାଇ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଆଗକୁ ଆସି ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲା, ହେ ପାର୍ଥ।
ଶୃଣୋମି ତେ ରଵଂ ଭଦ୍ରେ ଵିନଦନ୍ତ୍ଯାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ହେ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମର ଏହି ରଂଭାଇ ମୁଁ ପୁନିପୁନି ଶୁଣୁଛି।
ହ୍ରିଯସେ ତ୍ଵଂ ବଲାଦ୍ଭଦ୍ରେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ନନ୍ଦିନି। କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ତତ୍ର କ୍ଷମାଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହ୍ଯହମ୍
ହେ ଭଦ୍ରା, ନନ୍ଦିନୀ, ବଳବାନ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମକୁ ନେଉଛନ୍ତି; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? କାରଣ ମୁଁ ଏକ ଦୟାଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ସା ଭଯାନ୍ନନ୍ଦିନୀ ତେଷାଂ ବଲାନାଂ ଭରତର୍ଷଭ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ଵସିଷ୍ଠଂ ସମୁପାଗମତ୍
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଭୟରେ ଭୀତ ହୋଇ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ନନ୍ଦିନୀ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲା।
କଶାଗ୍ରଦଣ୍ଡାଭିହତାଂ କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ମାମନାଥଵତ୍। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରବଲୈର୍ଘୋରୈର୍ଭଗଵନ୍ କିମୁପେକ୍ଷସେ
ଚାବୁକ ଓ ଲାଠିରେ ପିଟାଯାଇ, ଅନାଥ ଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ମୋତେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ସେନା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯାତିତ ହେଉଛି; ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଏହାକୁ କାହିଁକି ଦେଖି ମୌନ ରହୁଛନ୍ତି?
ଏଵଂ ତସ୍ଯାଂ ତଦା ପାର୍ଥ ଧର୍ଷିତାଯାଂ ମହାମୁନିଃ। ନ ଚୁକ୍ଷୁଭେ ତଦା ଧୈର୍ଯାନ୍ନ ଚଚାଲ ଧୃତଵ୍ରତଃ
ଏପରି ଅପମାନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ, କେବେ ଭୀତ ହେଲେ ନାହିଁ।
କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ବଲଂ ତେଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ କ୍ଷମା ବଲମ୍। କ୍ଷମା ମାଂ ଭଜତେ ଯସ୍ମାଦ୍ଗମ୍ଯତାଂ ଯଦି ରୋଚତେ
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ତେଜ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ବଳ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ବଳ ହେଉଛି କ୍ଷମା। ମୋର ଆଶ୍ରୟ କ୍ଷମା ଥିବାରୁ, ତୁମେ ଚାହିଁଲେ ଯାଅ।
କିଂ ନୁ ତ୍ଯକ୍ତାଽସ୍ମି ଭଗଵନ୍ଯଦେଵଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଭାଷସେ। ଅତ୍ଯକ୍ତାଽହଂ ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ନେତୁଂ ଶକ୍ଯା ନ ଵୈ ବଲାତ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଏପରି କଥା କହୁଛନ୍ତି, ମୁଁ କି ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମୋତେ ବଳଜୋର କରି ନେଇଯିବା ଅସମ୍ଭବ।
ନ ତ୍ଵାଂ ତ୍ଯଜାମି କଲ୍ଯାଣି ସ୍ଥୀଯତାଂ ଯଦି ଶକ୍ଯତେ। ଦୃଢେନ ଦାମ୍ନା ବଦ୍ଧ୍ଵୈଷ ଵତ୍ସସ୍ତେ ହିଯତେ ବଲାତ୍
ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗୁନି; ଯଦି ସମ୍ଭବ ହୁଏ ତ ରୁହ। ତୁମର ବଛଡ଼ାକୁ ଦୃଢ଼ ଦାମରେ ବାନ୍ଧି ବଳପୂର୍ବକ ନେଉଯାଉଛନ୍ତି।
ସ୍ଥୀଯତାମିତି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ପଯସ୍ଵିନୀ। ଊର୍ଧ୍ଵାଞ୍ଚିତଶିରୋଗ୍ରୀଵା ପ୍ରବଭୌ ରୌଦ୍ରଦର୍ଶନା
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମୁଁ ରୁହ ବୋଲି କହିବାକୁ ଶୁଣି, ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେ ଗାଈ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଉଁଚ କରି, ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଚମକି ଉଠିଲା।
କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା ସା ଗୌର୍ହଂଭାରଵଘନସ୍ଵନା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ଵ୍ଯଦ୍ରାଵଯତ ସର୍ଵଶଃ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ଆଖି, ଗଭୀର ଓ ଗର୍ଜନ ସ୍ୱରରେ ରଂଭାଇ କରୁଥିବା ସେ ଗାଈ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ଚାରିପାଖରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା।
କଶାଗ୍ରଦଣ୍ଡାଭିହତା କାଲ୍ଯମାନା ତତସ୍ତତଃ। କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା କ୍ରୋଧଂ ଭୂଯ ଏଵ ସମାଦଦେ
ଚାବୁକ ଓ ଲାଠିରେ ପିଟାଯାଇ, ଏଠା ସେଠା ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ୍ ଆଖି ସହିତ, ସେ ଆଉ ଅଧିକ ରିଷିଗଲା।
ଆଦିତ୍ଯ ଇଵ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ କ୍ରୋଧଦୀପ୍ତଵପୁର୍ବଭୌ। ଅଙ୍ଗାରଵର୍ଷଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୀ ମୁହୁର୍ଵାଲଧିତୋ ମହତ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି କ୍ରୋଧର ତେଜରେ ଚମକୁଥିବା, ସେ ଗାଈ ତାଙ୍କର ପୁଛରୁ ବଡ଼ ଅଙ୍ଗାର ବର୍ଷା ପୁନିପୁନି କରିଲା।
ଅସୃଜତ୍ପହ୍ଲଵାନ୍ପୁଚ୍ଛାତ୍ପ୍ରସ୍ରଵାଦ୍ଦ୍ରାଵିଡାଞ୍ଛକାନ୍। ଯୋନିଦେଶାଚ୍ଚ ଯଵାନାଞ୍ଶକୃତଃ ଶବରାନ୍ବହୂନ୍
ତାଙ୍କର ପୁଛରୁ ପହ୍ଲବମାନେ, ମଳମୁତ୍ରରୁ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଓ ଶକମାନେ, ଗର୍ଭରୁ ବହୁ ଯବନ ଓ ଶବରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ମୂତ୍ରତଶ୍ଚାସୃଜତ୍କାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛବରାଂଶ୍ଚୈଵ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ। ପୌଣ୍ଡ୍ରାନ୍କିରାତାନ୍ଯଵନାନ୍ସିଂହଲାନ୍ବର୍ବରାନ୍ଖସାନ୍
ମୁତ୍ରରୁ କିଛି ଶବର, ପାଶ୍ୱଦେଶରୁ ପୁଣି ପୌଣ୍ଡ୍ର, କିରାତ, ଯବନ, ସିଂହଳ, ବର୍ବର ଓ ଖସମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଚିବୁକାଂଶ୍ଚ ପୁଲିନ୍ଦାଂଶ୍ଚ ଚୀନାନ୍ହୂଣାନ୍ସକେରଲାନ୍। ସସର୍ଜ ଫେନତଃ ସା ଗୌର୍ମ୍ଲେଚ୍ଛାନ୍ବହୁଵିଧାନପି
ଫେନରୁ ସେ ଗାଈ ଚିବୁକ, ପୁଲିନ୍ଦ, ଚୀନ, ହୁଣ ଓ କେରଳ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ତୈର୍ଵିସୃଷ୍ଟୈର୍ମହାସୈନ୍ଯୈର୍ନାନାମ୍ଲେଚ୍ଛଗଣୈସ୍ତଦା। ନାନାଵରଣସଂଛନ୍ନୈର୍ନାନାଯୁଧଧରୈସ୍ତଥା
ଏହିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ସେନା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଦଳ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କବଚ ପିନ୍ଧି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ।
ଅଵାକୀର୍ଯତ ସଂରବ୍ଧୈର୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ। ଏକୈକଶ୍ଚ ତଦା ଯୋଧଃ ପଞ୍ଚଭିଃ ସପ୍ତଭିର୍ଵୃତଃ
ସେମାନେ ରାଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଦ୍ଧା ପାଖରେ ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ଜଣ ସହଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ରଵର୍ଷେଣ ମହତା ଵଧ୍ଯମାନଂ ବଲଂ ତଦା। ପ୍ରଭଗ୍ନଂ ସର୍ଵତସ୍ତ୍ରସ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ
ସେ ସମୟରେ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ରବର୍ଷ ହେବାରୁ ସେଠାରେ ବଡ଼ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହେଇ, ସବୁଦିଗରେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲା, ଏହା ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଉଥିଲା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଖିରେ।
ତସ୍ଯ ତଚ୍ଚତୁରଙ୍ଗଂ ଵୈ ବଲଂ ପରମଦୁଃସହମ୍। ପ୍ରଭଗ୍ନଂ ସର୍ଵତୋ ଘୋରଂ ପଯସ୍ଵିନ୍ଯା ଵିନିର୍ଜିତମ୍
ତାଙ୍କର ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା, ଯାହାକୁ ଜିତିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ସେଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଙ୍ଗ ହେଇଗଲା, ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଏବଂ ସେ 'ପୟସ୍ବିନୀ' ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲା।