ଉତ୍ପାଦ୍ଯ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ପାଣ୍ଡୁଂ ଵିଦୁରମେଵ ଚ। ଜଗାମ ତପସେ ଧୀମାନ୍ପୁନରେଵାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ବିଦୁରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁନି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତେଷୁ ଜାତେଷୁ ଵୃଦ୍ଧେଷୁ ଗତେଷୁ ପରମାଂ ଗତିମ୍। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଭାରତଂ ଲୋକେ ମାନୁଷେଽସ୍ମିନ୍ମହାନୃଷିଃ
ସେମାନେ ଜନ୍ମ ହୋଇ, ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତେବେ ମହାନ ଋଷି ଏହି ଭାରତକୁ ଏଇ ଲୋକରେ କହିଲେ।
ଜନମେଜଯେନ ପୃଷ୍ଟଃ ସନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ। ଶଶାସ ଶିଷ୍ଯମାସୀନଂ ଵୈଶଂପାଯନମନ୍ତିକେ
ଜନମେଜୟଙ୍କ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ, ଯିଏ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ।
ସ ସଦସ୍ଯୈଃ ସହାସୀନଂ ଶ୍ରାଵଯାମାସ ଭାରତମ୍। କର୍ମାନ୍ତରେଷୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଚୋଦ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ସଭାରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ବାରମ୍ବାର ଯଜ୍ଞର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଭାରତ କଥା ଶୁଣାଇଲେ।
ଵିସ୍ତାରଂ କୁରୁଵଂଶସ୍ଯ ଗାନ୍ଧାର୍ଯା ଧର୍ମଶୀଲତାମ୍। କ୍ଷତ୍ତୁଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଧୃତିଂ କୁନ୍ତ୍ଯାଃ ସମ୍ଯଗ୍ଦ୍ଵୈପାଯନୋବ୍ରଵୀତ୍
ବ୍ୟାସଦେବ କୁରୁବଂଶର ବିସ୍ତୃତ କଥା, ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ବିଦୁରଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଧୃତି ବିଷୟରେ ସଠିକ ଭାବରେ କହିଥିଲେ।
ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଚ ସତ୍ଯତାମ୍। ଦୁର୍ଵୃତ୍ତଂ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଣାମୁକ୍ତଵାନ୍ଭଗଵାନୃଷିଃ
ଦିବ୍ୟ ଋଷି ବ୍ୟାସଦେବ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମହିମା, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଦେଲେ।
ଇଦଂ ଶତସହସ୍ରଂ ତୁ ଶ୍ଲୋକାନାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍। ଉପାଖ୍ଯାନୈଃ ସହ ଜ୍ଞେଯଂ ଶ୍ରାଵ୍ଯଂ ଭାରତମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ଭାରତ, ତାହାର ଉପକଥାସହିତ, ଏକ ଶତ ହଜାର ପବିତ୍ର କର୍ମର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଓ ଶୁଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସାହସ୍ରୀଂ ଚକ୍ରେ ଭାରତସଂହିତାମ୍। ଉପାଖ୍ଯାନୈର୍ଵିନା ତାଵଦ୍ଭାରତଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ସେ ବ୍ୟାସଦେବ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଭାରତ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ; ଉପକଥା ବିନା, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ଭାରତ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ତତୋଽଧ୍ଯର୍ଧଶତଂ ଭୂଯଃ ସଂକ୍ଷେପଂ କୃତଵାନୃଷିଃ। ଅନୁକ୍ରମଣିକାଧ୍ଯାଯଂ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ସର୍ଵପର୍ଵଣାମ୍
ତାପରେ, ସେ ଋଷି ପଚାଶ ଅଧିକ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂକଳନ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପର୍ବର ଘଟଣାକୁ ଅନୁକ୍ରମଣିକା ଭାବେ ଦେଖାଏ।
ତସ୍ଯାଖ୍ଯାନଵରିଷ୍ଠସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵୈପାଯନଃ ପ୍ରଭୁଃ। କଥମଧ୍ଯାପଯାନୀହ ଶିଷ୍ଯାନିତ୍ଯନ୍ଵଚିନ୍ତଯତ୍
ଏହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ତିଆରି କରି, ପ୍ରଭୁ ବ୍ୟାସଦେବ ଭାବିଲେ, କିପରି ଏହାକୁ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବେ।
ତସ୍ଯ ତଚ୍ଚିନ୍ତିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଋଷେର୍ଦ୍ଵୈପାଯନସ୍ଯ ଚ। ତତ୍ରାଜଗାମ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକଗୁରୁଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସେ ଦ୍ୱୈପାୟନ ଋଷିଙ୍କ ଭାବନା ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଗୁରୁ, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଚୈଵର୍ଷେର୍ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଣତଃ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଋଷିଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ, ହାତ ଯୋଡି ନମ୍ରତାରେ ଦଢ଼ ହେଲେ।
ଆସନଂ କଲ୍ପଯାମାସ ସର୍ଵୈର୍ମୁନିଗଣୈର୍ଵୃତଃ
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ସେ ଏକ ଆସନ ତିଆରି କଲେ।
ହିରଣ୍ଯମର୍ଭମାସୀନଂ ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପରମାସନେ। ପରିଵୃତ୍ଯାସନଭ୍ଯାଶେ ଵାସଵେଯଃ ସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍
ସେ ପରମ ମୂଲ୍ୟବାନ ସୁନା ଆସନରେ ବସିଲେ; ଏବଂ ତାହାର ପାଖରେ, ବସୁଙ୍କ ପୁଅ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ଅନୁଜ୍ଞାତୋଽଥ କୃଷ୍ଣସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରମେଷ୍ଠିନା। ନିଷସାଦାସନାଭ୍ଯାଶେ ପ୍ରୀଯମାଣଃ ଶୁଚିସ୍ମିତଃ
ତାପରେ, ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, କୃଷ୍ଣ ଖୁସି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହସ ସହିତ ଆସନ ପାଖରେ ବସିଲେ।
ଉଵାଚ ସ ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍। କୃତଂ ମଯେଦଂ ଭଗଵନ୍କାଵ୍ଯଂ ପରମପୂଜିତମ୍
ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ଏହି ଗଭୀର କାବ୍ୟ ମୁଁ ରଚନା କରିଛି।'
ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵେଦରହସ୍ଯ ଚ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍ସ୍ଥାପିତଂ ମଯା। ସାଙ୍ଗୋପନିଷଦାଂ ଚୈଵ ଵେଦାନାଂ ଵିସ୍ତରକ୍ରିଯା
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମୁଁ ଯାହା କିଛି ଅନ୍ୟ କଥା ନିର୍ମାଣ କରିଛି, ଉପନିଷଦ ସହିତ ବେଦମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଅଛି।
ଇତିହାସପୁରାପାନାମୁନ୍ମେଷଂ ନିମିଷଂ ଚ ଯତ୍। ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ କାଲସଂଜ୍ଞିତମ୍
ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ, ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ — ଭୂତକାଳ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ — ଯାହାକୁ କାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜରାମୃତ୍ଯୁଭଯଵ୍ଯାଧିଭାଵାଭାଵଵିନିଶ୍ଚଯଃ। ଵିଵିଧସ୍ଯ ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ହ୍ଯାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟ, ରୋଗ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ନିଷ୍ପତ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଓ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଏଥିରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଵିଧାନଂ ଚ ପୁରାଣାନାଂ ଚ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ତପସୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ
ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସମସ୍ତ ପୁରାଣ, ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାର ନିୟମ, ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରତାରାଣାଂ ପ୍ରମାଣଂ ଚ ଯୁଗୈଃ ସହ। ଋଚୋ ଯଜୂଷି ସାମାନି ଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମଂ ତଥୈଵ ଚ
ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ମାପ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଯୁଗ ସହିତ ଚକ୍ର; ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଏହି ତିନି ବେଦ ଓ ବେଦର ଗୁହ୍ୟ ଅର୍ଥ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ନ୍ଯାଯଶିକ୍ଷା ଚିକିତ୍ସା ଚ ଦାନଂ ପାଶୁପତଂ ତଥା। ଇତି ନୈକାଶ୍ରଯଂ ଜନ୍ମ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷସଂଜ୍ଞିତମ୍
ନ୍ୟାୟ, ଶିକ୍ଷା, ଚିକିତ୍ସା, ଦାନ ଓ ପାଶୁପତ ଧର୍ମ; ଏଭଳି ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଶିକ୍ଷାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ତୀର୍ଥାନାଂ ଚୈଵ ପୁଣ୍ଯାନାଂ ଦେଶାନାଂ ଚୈଵ କୀର୍ତନମ୍। ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ଵନାନାଂ ସାଗରସ୍ଯ ଚ
ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟ ଭୂମି, ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସାଗରଙ୍କର ମହିମା ଏଠାରେ ଗାୟନ କରାଯାଇଛି।
ପୁରାଣାଂ ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯାନାଂ କଲ୍ପାନାଂ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଲମ୍। ଵାକ୍ଯଜାତିଵିଶେଷାଶ୍ଚ ଲୋକଯାତ୍ରାକ୍ରମଶ୍ଚ ଯଃ
ପୁରାତନ ଦିବ୍ୟ କଥା, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର, ଯୁଦ୍ଧର କୌଶଳ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଷାର ରୂପ ଓ ଲୋକ ଜୀବନର ନିୟମ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଯଚ୍ଚାପି ସର୍ଵଗଂ ଵସ୍ତୁ ତଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିପାଦିତମ୍। ପରଂ ନ ଲେଖକଃ କଶ୍ଚିଦେତସ୍ଯ ଭୁଵି ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏପରି ଲେଖା କେହି ଅନ୍ୟ ଲେଖକ ଏ ପୃଥିବୀରେ କରିନାହାନ୍ତି।
ତପୋଵିଶିଷ୍ଟଦପି ଵୈ ଵସିଷ୍ଠାନ୍ମୁନିପୁଂଗଵାତ୍। ମନ୍ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଵ୍ଯଂ ତ୍ଵାଂ ଵୈ ରହସ୍ଯଜ୍ଞାନଵେଦନାତ୍
ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ଥିବା ତୁମକୁ ମୁଁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ କରେ।
ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ସତ୍ଯାଂ ତେ ଵେଦ୍ମି ଗାଂ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀମ୍। ତ୍ଵଯାଚ କାଵ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତସ୍ମାତ୍କାଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମର ଜନ୍ମରୁ ଆମେ ଜାଣେ ଯେ, ତୁମେ ବେଦରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଏବଂ ତୁମେ ଏହାକୁ କାବ୍ୟ ବୋଲି କହିଛ, ତେଣୁ ଏହାକୁ କାବ୍ୟ ବୋଲି ଡାକାଯିବ।
ଅସ୍ଯ କାଵ୍ଯସ୍ଯ କଵଯୋ ନ ସମର୍ଥା ଵିଶେଷଣେ। ଵିଶେଷଣେ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଶେଷାସ୍ତ୍ରଯ ଇଵାଶ୍ରମାଃ
ଏହି କାବ୍ୟର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ କବିମାନେ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି, ଯେପରି ଗୃହସ୍ଥର ଗୁଣ ଅନ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଜଡାନ୍ଧବଧିରୋନ୍ମତ୍ତଂ ତମୋଭୂତଂ ଜଗଦ୍ଭଵେତ୍। ଯଦି ଜ୍ଞାନହୁତାଶେନ ତ୍ଵଯା ନୋଜ୍ଜ୍ଵଲିଯଂ ଭଵେତ୍
ଯଦି ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ଜଳାଇନଥାନ୍ତା, ଏହି ଜଗତ୍ ଅବୁଦ୍ଧ, ଅନ୍ଧ, ବଧିର, ପାଗଳ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ହୋଇଯାନ୍ତା।
ତମସାନ୍ଧସ୍ଯ ଲୋକସ୍ଯ ଵେଷ୍ଟିତସ୍ଯ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ। ଜ୍ଞାନାଞ୍ଜନଶଲାକାଭିର୍ବୁଦ୍ଧିନେତ୍ରୋତ୍ସଵଃ କୃତଃ
ସ୍ୱକର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା ଏହି ଲୋକକୁ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଅଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିର ଚକ୍ଷୁକୁ ଉଜାଗର କରିଛ।