ଶ୍ଵରୂପଂ ଯତ୍ର ତତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଧର୍ମେଣାସୌ ସମନ୍ଵିତଃ। ସ୍ଵର୍ଗଂ ପ୍ରାପ୍ତଃସଚ ତଥା ଯାତନାଵିପୁଲା ଭୃଶମ୍
ସେଠାରେ, ନିଜ ମରଣଶୀଳ ଦେହକୁ ଛାଡି, ଧର୍ମରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ଏହିପରି, ତିନି ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖିଲେ।
ଦେଵଦୂତେନ ନରକଂ ଯତ୍ର ଵ୍ଯାଜେନ ଦର୍ଶିତମ୍। ଶୁଶ୍ରାଵ ଯତ୍ର ଧର୍ମାତ୍ମା ଭ୍ରାତୄଣାଂ କରୁଣାଗିରଃ
ସେଠାରେ, ଦେବଦୂତ ଚତୁର୍ୟାଳିରେ ନରକ ଦେଖାଇଲେ; ଏଉଁଠି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବ ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କର କରୁଣା ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଲେ।
ନିଦେଶେ ଵର୍ତମାନାନାଂ ଦେଶେ ତତ୍ରୈଵ ଵର୍ତତାମ୍। ଅନୁଦର୍ଶିତଶ୍ଚ ଧର୍ମେଣ ଦେଵରାଜ୍ଞା ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ
ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଆଜ୍ଞାରେ ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ଦେବରାଜ ଦେଖାଇଲେ।
ଆପ୍ଲୁତ୍ଯାକାଶଗଙ୍ଗାଯାଂ ଦେହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ ମାନୁଷମ୍। ସ୍ଵଧର୍ମନିର୍ଜିତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ ଧର୍ମରାଟ୍
ଆକାଶ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମାନବ ଦେହକୁ ଛାଡି, ଧର୍ମରାଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଜିତିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ମୁମୁଦେ ପୂଜିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସେନ୍ଦ୍ରୈଃ ସୁରଗଣୈଃ ସହ। ଏତଦଷ୍ଟାଦଶଂ ପର୍ଵ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ଧୀମତା
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ସହିତ, ସମ୍ମାନିତ ହେଇ ସେ ଖୁସି ହେଲେ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବ୍ୟାସ ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ବକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।
ଅଧ୍ଯାଯାଃ ପଞ୍ଚ ସଂଖ୍ଯାତାଃ ପର୍ଵମ୍ଯସ୍ମିନ୍ମହାତ୍ମନା। ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଦ୍ଵେ ଶତେ ଚୈଵ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତେ ତପୋଧାଃ
ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଅଧ୍ୟାୟ ଗଣାଯାଇଛି; ଏବଂ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ସଂଖ୍ୟା ଶ୍ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ନଵ ଶ୍ଲୋକାସ୍ତଥୈଵାନ୍ଯେ ସଂଖ୍ଯାତାଃ ପରମର୍ଷିଣା। ଅଷ୍ଟାଦଶୈଵମେତାନି ପର୍ଵାଣ୍ଯେତାନ୍ଯଶେଷତଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ନଉଟି ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଇଛି; ଏଭଳି, ଏଠି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଖିଲେଷୁ ହରିଵଂଶଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍। ଦଶ ଶ୍ଲୋକସହସ୍ରାଣି ଵିଂଶଚ୍ଛ୍ଲୋକଶତାନି ଚ
ଖିଳ ଭାଗରେ ହରିବଂଶ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବିବରଣା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି; ସେଠି ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ବିଶ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଖିଲେଷୁ ହରିଵଂଶେ ଚ ସଂଖ୍ଯାତାନି ମହର୍ଷିଣା। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଭାରତେ ପର୍ଵସଂଗ୍ରହଃ
ଖିଳ ଭାଗ ଓ ହରିବଂଶରେ, ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂଖ୍ୟା ଗଣାଯାଇଛି। ଏ ସମସ୍ତ ଗଥା, ଭାରତର ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ସାରାଂଶ ଭାବେ ବ୍ୟାକ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଅଷ୍ଟାଦଶ ସମାଜଗ୍ମୁରକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଯଯୁତ୍ସଯା। ତନ୍ମହାଦାରୁଣଂ ଯୁଦ୍ଧମହାନ୍ଯଷ୍ଟାଦଶାଭଵତ୍
ଅଠରେ ଅଠାଇ ଶେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେହି ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଅଠରେ ଦିନ ଚାଲିଥିଲା।
ଯୋ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ସାଙ୍ଗୋପନିଷଦୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ନ ଚାଖ୍ଯାନମିଦଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନୈଵ ସ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଚାରିଟି ବେଦ ସହିତ ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ଜାଣିଥିବେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ସତ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନୁହେଁ।
ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରମିଦଂ ମହତ୍। କାମଶାସ୍ତ୍ରମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନାମିତବୁଦ୍ଧିନା
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଅମିତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବ୍ୟାସଦେବ କର୍ମ, ଧର୍ମ ଓ କାମ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵିଦମୁପାଖ୍ଯାନଂ ଶ୍ରାଵ୍ଯମନ୍ଯନ୍ନ ରୋଚତେ। ପୁଂସ୍କୋକିଲଗିରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୂକ୍ଷା ଧ୍ଵାଙ୍କ୍ଷସ୍ଯ ଵାଗିଵ
ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗଳ୍ପ ଶୁଣିବାରେ ମନ ଲାଗେନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ-କୋଇଲିର ମଧୁର କଣ୍ଠ ଶୁଣିଲେ, କାକର କଠୋର ଶବ୍ଦ ଆର ଭଲ ଲାଗେନାହିଁ।
ଇତିହାସୋତ୍ତମାଦସ୍ମାଞ୍ଜାଯନ୍ତେ କଵିବୁଦ୍ଧଯଃ। ପଞ୍ଚଭ୍ଯ ଇଵ୍ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଲୋକସଂଵିଧଯସ୍ତ୍ରଯଃ
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇତିହାସରୁ କବିମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନିଟି ଲୋକ ଗଠିତ ହୁଏ।
ଅସ୍ଯାଖ୍ଯାନସ୍ଯ ଵିଷଯେ ପୁରାଣଂ ଵର୍ତତେ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷସ୍ଯ ଵିଷଯେ ପ୍ରଜା ଇଵ ଚତୁର୍ଵିଧାଃ
ଏହି କଥାର ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁରାତନ ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ। ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରଜାମାନେ ବସୁଥାନ୍ତି।
କ୍ରିଯାଗୁଣାନାଂ ସର୍ଵେଷାମିଦମାଖ୍ଯାନମାଶ୍ରଯଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ସମସ୍ତାନାଂ ଚିତ୍ରା ଇଵ ମନଃ କ୍ରିଯାଃ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କଥା ଆଧାର ହେଉଛି; ଯେପରି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାମ କ୍ରିୟା ମନରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ହୁଏ।
ଅନାଶ୍ରିତ୍ଯୈତଦାଖ୍ଯାନଂ କଥା ଭୁଵି ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଆହାରମନପାଶ୍ରିତ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯେଵ ଧାରଣମ୍
ଏହି କଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିନଥିଲେ ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି କଥା ନାହିଁ, ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶ୍ୱାସ ଛଡ଼ା ଶରୀର ରହିପାରେନାହିଁ।
ଇଦଂ କଵିଵରୈଃ ସର୍ଵୈରାଖ୍ଯାନମୁପଜୀଵ୍ଯତେ। ଉଦଯପ୍ରେପ୍ସୁଭିର୍ଭୃତ୍ଯୈରଭିଜାତ ଇଵେଶ୍ଵରଃ
ସମସ୍ତ କବିମାନେ ଏହି କଥାରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଯେପରି ଉନ୍ନତି ଆଶା କରୁଥିବା ଦାସମାନେ ଉତ୍ତମ ମାଲିକଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ଅସ୍ଯ କାଵ୍ଯସ୍ଯ କଵଯୋ ନ ସମର୍ଥା ଵିଶେଷଣେ। ସାଧୋରିଵ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଶେଷାସ୍ତ୍ରଯ ଇଵାଶ୍ରମାଃ
ଏହି କାବ୍ୟର ବିଶେଷତା ବିବେଚନା କରିବାକୁ କବିମାନେ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେପରି ଧର୍ମିକ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଧର୍ମେ ମତିର୍ଭଵତୁ ଵଃ ସତତୋତ୍ଥିତାନାଂ ସ ହ୍ଯେକ ଏଵ ପରଲୋକଗତସ୍ଯ ବନ୍ଧୁଃ। ଅର୍ଥାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ନିପୁଣୈରପି ସେଵ୍ଯମାନା ନୈଵାପ୍ତଭାଵମୁପଯାନ୍ତି ନ ଚ ସ୍ଥିରତ୍ଵମ୍
ତୁମମାନଙ୍କର ମନ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲାଗିରହୁ; କାରଣ, ପରଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଏକମାତ୍ର ସାଥୀ। ଧନ ଓ ନାରୀ, ଯେତେ ଚତୁର ଭାବେ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉ, କେବେ ମଧ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚଳତା ପାଉନାହିଁ।
ଦ୍ଵୈପାଯନୌଷ୍ଠପୁଟନିଃସୃତମପ୍ରମେଯଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମଥ ପାପହରଂ ଶିଵଂ ଚ। ଯୋ ଭାରତଂ ସମଧିଗଚ୍ଛତି ଵାଚ୍ଯମାନଂ କିଂ ତସ୍ଯ ପୁଷ୍କରଜଲୈରଭିଷେଚନେନ
ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ମୁଁହରୁ ବାହାରିଥିବା ଅପାର, ପବିତ୍ର, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପ ନାଶକ ମହାଭାରତ ଯିଏ ଶୁଣିବେ, ସେଠାରେ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହେନାହିଁ।
ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତ୍ଵିନ୍ଦ୍ରିଯୈଶ୍ଚରନ୍। ମହାଭାରତମାଖ୍ଯାଯ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ମୁଚ୍ଯତି ପଶ୍ଚିମାମ୍
ଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ କରନ୍ତି, ମହାଭାରତ ପାଠ କଲେ ସେମାନେ ସାଂଧ୍ୟା ବେଳରେ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଯଦ୍ରାତ୍ରୌ କୁରୁତେ ପାପଂ କର୍ମଣା ମନସା ଗିରା। ମହାଭାରତମାଖ୍ଯାଯ ପୂର୍ଵାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ରାତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ କରନ୍ତି, ମହାଭାରତ ପାଠ କଲେ ପ୍ରଭାତ ସାଂଧ୍ୟାରେ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଯୋ ଗୋଶତଂ କନକଶୃଙ୍ଗମଯଂ ଦଦାତି ଵିପ୍ରାଯ ଵେଦଵିଦୁଷେ ଚ ବହୁଶ୍ରୁତାଯ। ପୁଣ୍ଯାଂ ଚ ଭାରତକଥାଂ ଶୃଣୁଯାଚ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ତୁଲ୍ଯଂ ଫଲଂ ଭଵତି ତସ୍ଯ ଚ ତସ୍ଯ ଚୈଵ
ଯିଏ ଶତ ଟି ସୁନା ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଗାଈ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ପବିତ୍ର ଭାରତ କଥା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଭୟରୁ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଆଖ୍ଯାନଂ ତଦିଦମନୁତ୍ତମଂ ମହାର୍ଥଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ମହଦିହ ପର୍ଵସଂଗ୍ରହେଣ। ଶ୍ରୁତ୍ଵାଦୌ ଭଵତି ନୃଣାଂ ସୁଖାଵଗାହଂ ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ଲଵଣଜଲଂ ଯଥା ପ୍ଲଵେନ
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବିଶାଳ କଥାକୁ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଶୁଣିଲେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ବିସ୍ତୃତ ଲବଣ ଜଳରେ ତରି ଚଢ଼ି ଅପରାହ୍ନ କରାଯାଏ।
ପୌରାଣିକଃ ପୁରାଣେ କୃତଶ୍ରମଃ ସ କୃତାଞ୍ଜଲିସ୍ତାନୁଵାଚ। `ମଯୋତ୍ତଙ୍କସ୍ଯ ଚରିତମଶେଷମୁକ୍ତଂ ଜନମେଜଯସ୍ଯ ସାର୍ପସତ୍ରେ ନିମିତ୍ତାନ୍ତରମିଦମପି।' କିଂ ଭଵନ୍ତଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛନ୍ତି କିମହଂ ବ୍ରଵାଣୀତି
ପୁରାଣରେ ଶ୍ରମ କରିଥିବା ପୁରାଣବେତା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: 'ମୁଁ ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିସାରିଛି, ଯାହା ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପସତ୍ରରେ ଉପକଥା ଭାବେ କହାଯାଇଥିଲା। ଆପଣମାନେ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି? ମୁଁ କଣ କହିବି?'
ପରଂ ରୌମହର୍ଷଣେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମସ୍ତ୍ଵାଂ ନଃ ପ୍ରତିଵକ୍ଷ୍ଯସି ଵଚଃ ଶୁଶ୍ରୂଷତାଂ କଥାଯୋଗଂ ନଃ କଥାଯୋଗେ
ହେ ରୌମହର୍ଷଣ, ଆମେ ତୁମକୁ କହିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ତୁମେ ଆମକୁ ଉତ୍ତର ଦେବେ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ଏହି କଥାରେ ଏକାଠି ଯୋଗ ଦେବା।
ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍ କୁଲପତିସ୍ତୁ ଶୌନକୋଽଗ୍ନିଶରଣମଧ୍ଯାସ୍ତେ। `ଦୀର୍ଘସତ୍ରତ୍ଵାତ୍ସର୍ଵାଃ କଥାଃ ଶ୍ରୋତୁଂ କାଲୋସ୍ତି
ସେଠାରେ ପୂଜ୍ୟ କୁଳପତି ଶୌନକ ଅଗ୍ନିକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଛନ୍ତି: 'ଏହି ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ସମୟ ଅଛି।'
ଯୌଽସୌ ଦିଵ୍ଯାଃ କଥା ଵେଦ ଦେଵତାସୁରସଂଶ୍ରିତାଃ। ମନୁଷ୍ଯୋରଗଗନ୍ଧର୍ଵକଥା ଵେଦ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ସେ ଦେବତା ଓ ଅସୁର ସଂପୃକ୍ତ ଦିବ୍ୟ କଥା ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ କଥା ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି।
ସ ଚାପ୍ଯସ୍ମିନ୍ମଶେ ସୌତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍କୁଲପତିର୍ଦିଵଜଃ। ଦକ୍ଷୋ ଧୃତଵ୍ରତୋ ଧୀମାଞ୍ଶାସ୍ତ୍ରେ ଚାରଣ୍ଯକେ ଗୁରୁଃ
ଏହି ସଭାରେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ କୁଳପତି, ଦ୍ୱିଜ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅରଣ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ଗୁରୁ ଅଛନ୍ତି।