ଅନ୍ଯୋ ରଥୋ ନ ମେଽସ୍ତୀହ ଭୀମସେନାଦୃତେ ଭୁଵି। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ଵୃଥା ଭୀରୁର୍ନ ମାଂ ସ୍ଵପ୍ତୁମିହେଚ୍ଛସି
'ଭୀମସେନ ଛଡ଼ି ଏଠାରେ ମୋ ପାଖରେ ଆଉ କୌଣସି ରଥ ନାହିଁ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ଠାରୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭୟ କରନି। ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ଘୁମାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି।'
ଭୀମପୃଷ୍ଠସ୍ଥିତା ଚେତ୍ଥଂ ଦୂଯମାନେନ ଚେତସା। ନିଶ୍ଯଧ୍ଵନି ରୁଦନ୍ତୀ ସା ନିଦ୍ରାଵଶ୍ମୁପାଗତା
ଭୀମଙ୍କ ପିଠିରେ ବସି, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ରାତିର ନିରବତାରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଘୁମ୍ ଆସିଗଲା।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭୀମସେନସ୍ଯ ମାତୃସ୍ନେହାତ୍ପ୍ରଜଲ୍ପିତମ୍। କାରୁଣ୍ଯେନ ମନସ୍ତପ୍ତଂ ଗମନାଯୋପଚକ୍ରମେ
ମାଆଙ୍କ ସ୍ନେହ ଭରା କଥା ଶୁଣି, ଭୀମସେନଙ୍କ ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ପୁଣି ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତୋ ଭୀମୋ ଵନଂ ଘୋରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵିଜନଂ ମହତ୍। ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ଵିପୁଲଚ୍ଛାଯଂ ରମଣୀଯଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ତାପରେ ଭୀମ ବଡ଼, ଜଣେ ନଥିବା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଛାୟା ଥିବା ଏକ ରମ୍ୟ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲେ।
ତତ୍ର ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ତାନ୍ସର୍ଵାନୁଵାଚ ଭରତର୍ଷଭଃ। ପାନୀଯଂ ମୃଗଯାମୀହ ତାଵଦ୍ଵିଶ୍ରମ୍ଯତାମିହ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରଖି, ସେ କହିଲେ, 'ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏଠାରେ ପାଣି ଖୋଜିବି; ଏଠାରେ ଥୋଡ଼ା ବିଶ୍ରାମ କର।'
ଏତେ ରୁଵନ୍ତି ମଧୁରଂ ସାରସା ଜଲଚାରିଣଃ। ଧ୍ରୁଵମତ୍ର ଜଲସ୍ଥାନଂ ମହଚ୍ଚେତି ମତିର୍ମମ
'ଏହି ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଣିରେ ବସୁଥିବା; ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାରେ ବଡ଼ ପାଣି ଅଛି ବୋଲି ମୋର ଭାବ।'
ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ସ ଗଚ୍ଛେତି ଭ୍ରାତ୍ରା ଜ୍ଯେଷ୍ଠେନ ଭାରତ। ଜଗାମ ତତ୍ର ଯତ୍ର ସ୍ମ ସାରସା ଜଲଚାରିଣଃ
ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ, ହେ ଭାରତ, ସେ ଜାହାଁ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ରହୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅପଶ୍ଯତ୍ପଦ୍ମିନୀଖଣ୍ଡମଣ୍ଡିତଂ ସ ସରୋଵରମ୍।' ସ ତତ୍ର ପୀତ୍ଵା ପାନୀଯଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଭରତର୍ଷଭ
ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ହ୍ରଦ, ଯାହା ଅନେକ ପଦ୍ମ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ, ହେ ଭାରତମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପାଣି ପିଇଲେ ଏବଂ ସ୍ନାନ କଲେ।
ତେଷାମର୍ଥେ ଚ ଜଗ୍ରାହ ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ। ଉତ୍ତରୀଯେଣ ପାନୀଯମାନଯାମାସ ଭାରତ
ଭାଇମାନେ ପାଇଁ, ଭାଇଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ସେ, ତାଙ୍କର ଉପର ଜାମାରେ ପାଣି ଭରି ନେଇଲେ ଏବଂ ଭାଇମାନେ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ପଙ୍କଜାନାମନେକୈଶ୍ଚ ପତ୍ରୈର୍ବଧ୍ଵା ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍।' ଗଵ୍ଯୂତିମାତ୍ରାଦାଗତ୍ଯ ତ୍ଵରିତୋ ମାତରଂ ପ୍ରତି। ଶୋକଦୁଃଖପରୀତାତ୍ମା ନିଶଶ୍ଵାସୋରଗୋ ଯଥା
ଅନେକ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଣିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କରି ବାନ୍ଧି, ଗାଈ ଚାଲିପାରିବା ଦୂରିରୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଯାଇଥିବା ହୃଦୟରେ, ସେ ସାପ ଭଳି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ।
ସ ସୁପ୍ତାଂ ମାତରଂ `ଭ୍ରାତୄନ୍ନିଦ୍ରାଵିଦ୍ରାଵିତୌଜସଃ। ମହାରୌଦ୍ରେ ଵନେ ଘୋରେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେ ସୁଶୀତଲେ
ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ମାଆ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୁମରେ ଶକ୍ତି ହରାଇଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟାନକ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଏକ ଗଛର ଛାୟାରେ, ଢିଲା ଠଣ୍ଡା ଜାଗାରେ।
ଵିକ୍ଷିପ୍ତକରପାଦାଂଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘୋଚ୍ଛ୍ଵାସାନ୍ମହାବଲାନ୍। ଊର୍ଧ୍ଵଵକ୍ତ୍ରାନ୍ମହାକାଯାନ୍ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରାନିଵ ଭୂପତେ
ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ହାତପା ଛିଟିଯାଇଛି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରକୁ ଥିବା, ଦେହ ବଡ଼, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ହେ ରାଜା।
ଅଜ୍ଞାତଵୃକ୍ଷନିତ୍ଯସ୍ଥପ୍ରେତରାକ୍ଷସସାଧ୍ଵସାନ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈ ଭୃଶଶୋକାର୍ତୋ ବିଲଲାପାନିଲାତ୍ମଜଃ
ଅଜଣା ଗଛ, ସବୁବେଳେ ରହୁଥିବା ପିଶାଚ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ବାୟୁପୁତ୍ର ଅତି ଶୋକରେ ଭରିଯାଇ, ବିଳାପ କଲେ।
ଭୃଶଂ ଶୋକପରୀତ୍ମା ଵିଲଲାପ ଵୃକୋଦରଃ
ବହୁତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ବୃକୋଦର ବିଳାପ କଲେ।
ଅତଃ କଷ୍ଟତରଂ କିଂ ନୁ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ହି ଭଵିଷ୍ଯତି। ଯତ୍ପଶ୍ଯାମି ମହୀସୁପ୍ତାନ୍ଭ୍ରାତୄନଦ୍ଯ ସୁମନ୍ଦଭାକ୍
ଏଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଆଉ କଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିପାରେ? ଆଜି ମୁଁ ମୋ ଭାଇମାନେ ଭୂମିରେ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଏତେ ଅଭାଗା।
ଶଯନେଷୁ ପରାର୍ଧ୍ଯେଷୁ ଯେ ପୁରା ଵାରଣାଵତେ। ନାଧିଜଗ୍ମୁସ୍ତଦା ନିଦ୍ରାଂ ତେଽଦ୍ଯ ସୁପ୍ତା ମହୀତଲେ
ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ବାରଣାବତରେ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସେଠାରେ ଘୁମ ଆସିଲେନି; ଆଜି ସେମାନେ ଭୂମିରେ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵସାରଂ ଵସୁଦେଵସ୍ଯ ଶତ୍ରୁସଙ୍ଘାଵମର୍ଦିନଃ। କୁନ୍ତିରାଜସୁତାଂ କୁନ୍ତୀଂ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣପୂଜିତାମ୍
ବସୁଦେବଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦଳିଦେବା, କୁନ୍ତିରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂଜିତ କୁନ୍ତୀ,
ସ୍ନୁଷାଂ ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଂ ପାଣ୍ଡୋର୍ମହାତ୍ମନଃ। ତଥୈଵ ଚାସ୍ମଜ୍ଜନନୀଂ ପୁଣ୍ଡରୀକୋଦରପ୍ରଭାମ୍
ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ ଝିଅ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଏବଂ ଏହିପରି ମୋର ମାଆ, ପଦ୍ମ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ସୁକୁମାରତରାମେନାଂ ମହାର୍ହଶଯନୋଚିତାମ୍। ଶଯାନାଂ ପଶ୍ଯତାଽଦ୍ଯେହ ପୃଥିଵ୍ଯାମତଥୋଚିତାମ୍
ଅତି ସୁକୁମାର, ମୂଲ୍ୟବାନ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏଠି ମୁଁ ଦେଖୁଛି ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଏପରି କଷ୍ଟ ଦେଖିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି।
ଧର୍ମାଦିନ୍ଦ୍ରାଚ୍ଚ ଵାତାଚ୍ଚ ସୁପୁଵେ ଯା ସୁତାନିମାନ୍। ସେଯଂ ଭୂମୌ ପରିଶ୍ରାନ୍ତା ଶେଷେ ପ୍ରାସାଦଶାଯିନୀ
ଧର୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁଠାରୁ ଯାଁଠାରେ ଏହି ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଭୂମିରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଶୋଇଥିଲେ।
କିଂ ନୁ ଦୁଃଖତରଂ ଶକ୍ଯଂ ମଯା ଦ୍ରଷ୍ଟୁମତଃ ପରମ୍। ଯୋଽହମଦ୍ଯ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରାନ୍ସୁପ୍ତାନ୍ପଶ୍ଯାମି ଭୂତଲେ
ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ମୁଁ ଆଉ କଣ ଦେଖିପାରିବି? ଯେଉଁମାନେ ପୁରୁଷସିଂହ, ସେମାନେ ଆଜି ଭୂମିରେ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଯୋ ରାଜ୍ଯଂ ଧର୍ମନିତ୍ଯୋଽର୍ହତେ ନୃପଃ। ସୋ।़ଯଂ ଭୂମୌ ପରିଶ୍ରାନ୍ତଃ ଶେତେ ପ୍ରାକୃତଵତ୍କଥମ୍
ତିନି ଲୋକରେ ରାଜ୍ୟ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଯିଏ, ହେ ରାଜା, ସେ ଏବେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭଳି ଭୂମିରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୋଇଛନ୍ତି—ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ?
ଅଯଂ ନୀଲାମ୍ବୁଦଶ୍ଯାମୋ ନରେଷ୍ଵପ୍ରତିମୋଽର୍ଜୁନଃ। ଶେତେ ପ୍ରାକୃତଵଦ୍ଭୂମୌ ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ନୁ କିମ୍
ଏହି ଅର୍ଜୁନ, ନୀଳ ମେଘ ଭଳି କଳା, ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସେ ଏବେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭଳି ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି; ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
ଅଶ୍ଵିନାଵିଵ ଦେଵାନାଂ ଯାଵିମୌ ରୂପସଂପଦା। ତୌ ପ୍ରାକୃତଵଦଦ୍ଯେମୌ ପ୍ରସୁପ୍ତୌ ଧରଣୀତଲେ
ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ଭଳି ରୂପ ଓ ଶୋଭାରେ ସମାନ, ସେମାନେ ଆଜି ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭଳି ଭୂମିରେ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ଜ୍ଞାତଯୋ ଯସ୍ଯ ନୈ ସ୍ଯୁର୍ଵିଷମାଃ କୁଲପାଂସନାଃ। ସ ଜୀଵେତ ସୁଖଂ ଲୋକେ ଗ୍ରାମଦ୍ରୁମ ଇଵୈକଜଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଶତ୍ରୁତା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ନିଜ କୁଳକୁ କେବେ ଅପମାନିତ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଏହି ସଂସାରରେ ଗ୍ରାମରେ ଥିବା ଏକା ଗଛ ପରି ଶାନ୍ତିରେ ବଞ୍ଚେ।
ଏକୋ ଵୃକ୍ଷୋ ହି ଯୋ ଗ୍ରାମେ ଭଵେତ୍ପର୍ଣଫଲାନ୍ଵିତଃ। ଚୈତ୍ଯୋ ଭଵତି ନିର୍ଜ୍ଞାତିରଧ୍ଵନୀନୈଶ୍ଚ ପୂଜିତଃ
ଗ୍ରାମରେ ଯଦି ଏକ ଗଛ ଥାଏ ଯାହାର ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଅଛି, ସେହି ଗଛ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ହୋଇଯାଏ, ଯାତ୍ରୀମାନେ ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ତାହାର କୌଣସି ଆତ୍ମୀୟ ନାହିଁ।
ଯେଷାଂ ଚ ବହଵଃ ଶୂରା ଜ୍ଞାତଯୋ ଧର୍ମମାଶ୍ରିତାଃ। ତେ ଜୀଵନ୍ତି ସୁଖଂ ଲୋକେ ଭଵନ୍ତି ଚ ନିରାମଯାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ଶୂରବୀର ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମୀୟ ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ଶୁଭରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରୁ ଦୂରେ ରହନ୍ତି।
ବଲଵନ୍ତଃ ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥା ମିତ୍ରବାନ୍ଧଵନନ୍ଦନାଃ। ଜୀଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଦ୍ରୁମାଃ କାନନଜା ଇଵ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଓ ମିତ୍ର-ଆତ୍ମୀୟଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଭରସା କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ଗଛମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ।
ଵଯଂ ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରେଣ ଦୁଷ୍ପୁତ୍ରେଣ ଦୁରାତ୍ମନା। `ରାଜ୍ଯଲୁବ୍ଧେନ ମୂର୍ଖେଣ ଦୁର୍ମନ୍ତ୍ରିସହିତେନ ଵୈ
କିନ୍ତୁ ଆମେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ଏକ ଦୁଷ୍ଟ, ମୂର୍ଖ, ରାଜ୍ୟ ଲୋଭୀ ପୁଅ, ଯିଏ ଖରାପ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେ ସହିତ ରହିଛି—
ଦୁଷ୍ଟେନାଧର୍ମଶୀଲେନ ସ୍ଵାର୍ଥନିଷ୍ଠୈକବୁଦ୍ଧିନା।' ଵିଵାସିତା ନ ଦଗ୍ଧାଶ୍ଚ କ୍ଷତ୍ତୁର୍ବୁଦ୍ଧିପରାକ୍ରମାତ୍
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଉଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛୁ, ତଥାପି ରଥଚାଳକଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରତାପରେ ଆମେ ପୁଣି ଜୀବିତ ରହିଛୁ।