ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିର୍ଵେଦମାପନ୍ନୋ ଵ୍ଯାସଵାକ୍ଯପ୍ରଚୋଦିତଃ। ଧର୍ମରାଜଂ ସମାସାଦ୍ଯ ସଂନ୍ଯାସଂ ସମରୋଚଯତ୍
ଏହା ଦେଖି ସେ ବିରକ୍ତ ହେଲେ; ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଗଲେ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେବାକୁ ମନେ ପସନ୍ଦ କଲେ।
ଇତ୍ଯେତନ୍ମୌସଲଂ ପର୍ଵ ଷୋଡଶଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍। ଅଧ୍ଯାଯାଷ୍ଟୌ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଚ ଶତତ୍ରଯମ୍
ଏହିପରି ମୌସଳ ପର୍ବ, ଛଉଦଶ ପର୍ବ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି; ଏଠାରେ ଆଠଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ତିନିଶ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି।
ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଵିଂଶତିଶ୍ଚଵ ସଂଖ୍ଯାତା ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନା। ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକଂ ତସ୍ମାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ସପ୍ତଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହା ସହିତ ତଥ୍ୟବିଦ୍ମାନେ ବିଶଟି ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରନ୍ତି; ଏହା ପରେ ସପ୍ତଦଶ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ ପର୍ବ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଯତ୍ର ରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ। ଦ୍ରୌପଦ୍ଯା ସହିତା ଦେଵ୍ଯା ମହାପ୍ରସ୍ଥାନମାସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଯତ୍ର ତେଽଗ୍ନିଂ ଦଦୃଶିରେ ଲୌହିତ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସାଗରମ୍। ଯତ୍ରାଗ୍ନିନା ଚୋଦିତଶ୍ଚ ପାର୍ଥସ୍ତସ୍ମୈ ମହାତ୍ମନେ
ଏଠାରେ ସେମାନେ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀ ମୁହାଣାରେ ସମୁଦ୍ର ପହଞ୍ଚି ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିଲେ; ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉଦ୍ଦିପନାରେ ଅର୍ଜୁନ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ—
ଦଦୌ ସଂପୂଜ୍ଯ ତଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ଗାଣ୍ଡୀଵଂ ଧନୁରୁତ୍ତମମ୍। ଯତ୍ର ଭ୍ରାତୃନ୍ନିପତିତାନ୍ଦ୍ରୌପଦୀଂ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
—ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟ କରି, ସେ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ୍ୟ ଗାଣ୍ଡୀବ ଦେଇଲେ; ଏଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହିତ୍ଵା ଜଗାମୈଵ ସର୍ଵାନନଵଲୋକଯନ୍। ଏତତ୍ସପ୍ତଦଶଂ ପର୍ଵ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକଂ ସ୍ମୃତମ୍
ସେ ସବୁକିଛି ଦେଖି, ଛାଡ଼ିଦେଇ, କାହାକୁ ମୁହଁ ଫେରି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଚାଲିଗଲେ। ଏହିଠାରେ ଯେଉଁ ପର୍ବ ଅଛି, ତାହାକୁ 'ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ' ବୋଲି ସତରେଖଣ୍ଡ ପର୍ବ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଯତ୍ରାଧ୍ଯାଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଚ ଶତତ୍ରଯମ୍। ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ତଥା ଶ୍ଲୋକାଃ ସଂଖ୍ଯାତାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନା
ଏହି ପର୍ବରେ ତିନିଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି, ଏବଂ ସତ୍ୟବୁଦ୍ଧି ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ତିନି ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଓ ତା ସହିତ ଆଉ କୁଡ଼ିଏଟି ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଗପର୍ଵ ତତୋ ଜ୍ଞେଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଯତ୍ତଦମାନୁଷମ୍। ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୈଵରଥଂ ସ୍ଵର୍ଗାନ୍ନେଷ୍ଟଵାନ୍ଯତ୍ର ଧର୍ମରାଟ୍
ତାପରେ ଯେଉଁ 'ସ୍ୱର୍ଗପର୍ବ' ଅଛି, ସେଠା ଦେବତାମୟ ଓ ମାନବ ସୀମା ପାର କରିଥିବା। ସେଠାରେ ଧର୍ମରାଜା ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ଆରୋଦୁଂ ସୁମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଆନୃଶଂସ୍ଯାଚ୍ଛୁନା ଵିନା। ତାମସ୍ଯାଵିଚଲାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଥିତିଂ ଧର୍ମେ ମହାତ୍ମନଃ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଜଣେ, ଦୟାବଶତଃ କୁକୁର ବିନା, ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଗଲେ।
ଶ୍ଵରୂପଂ ଯତ୍ର ତତ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଧର୍ମେଣାସୌ ସମନ୍ଵିତଃ। ସ୍ଵର୍ଗଂ ପ୍ରାପ୍ତଃସଚ ତଥା ଯାତନାଵିପୁଲା ଭୃଶମ୍
ସେଠାରେ, ନିଜ ମରଣଶୀଳ ଦେହକୁ ଛାଡି, ଧର୍ମରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ଏହିପରି, ତିନି ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖିଲେ।
ଦେଵଦୂତେନ ନରକଂ ଯତ୍ର ଵ୍ଯାଜେନ ଦର୍ଶିତମ୍। ଶୁଶ୍ରାଵ ଯତ୍ର ଧର୍ମାତ୍ମା ଭ୍ରାତୄଣାଂ କରୁଣାଗିରଃ
ସେଠାରେ, ଦେବଦୂତ ଚତୁର୍ୟାଳିରେ ନରକ ଦେଖାଇଲେ; ଏଉଁଠି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବ ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କର କରୁଣା ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଲେ।
ନିଦେଶେ ଵର୍ତମାନାନାଂ ଦେଶେ ତତ୍ରୈଵ ଵର୍ତତାମ୍। ଅନୁଦର୍ଶିତଶ୍ଚ ଧର୍ମେଣ ଦେଵରାଜ୍ଞା ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ
ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଆଜ୍ଞାରେ ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ଦେବରାଜ ଦେଖାଇଲେ।
ଆପ୍ଲୁତ୍ଯାକାଶଗଙ୍ଗାଯାଂ ଦେହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ ମାନୁଷମ୍। ସ୍ଵଧର୍ମନିର୍ଜିତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ ଧର୍ମରାଟ୍
ଆକାଶ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମାନବ ଦେହକୁ ଛାଡି, ଧର୍ମରାଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଜିତିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ମୁମୁଦେ ପୂଜିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସେନ୍ଦ୍ରୈଃ ସୁରଗଣୈଃ ସହ। ଏତଦଷ୍ଟାଦଶଂ ପର୍ଵ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ଧୀମତା
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ସହିତ, ସମ୍ମାନିତ ହେଇ ସେ ଖୁସି ହେଲେ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବ୍ୟାସ ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ବକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି।
ଅଧ୍ଯାଯାଃ ପଞ୍ଚ ସଂଖ୍ଯାତାଃ ପର୍ଵମ୍ଯସ୍ମିନ୍ମହାତ୍ମନା। ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଦ୍ଵେ ଶତେ ଚୈଵ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତେ ତପୋଧାଃ
ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଅଧ୍ୟାୟ ଗଣାଯାଇଛି; ଏବଂ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ସଂଖ୍ୟା ଶ୍ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ନଵ ଶ୍ଲୋକାସ୍ତଥୈଵାନ୍ଯେ ସଂଖ୍ଯାତାଃ ପରମର୍ଷିଣା। ଅଷ୍ଟାଦଶୈଵମେତାନି ପର୍ଵାଣ୍ଯେତାନ୍ଯଶେଷତଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ନଉଟି ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଇଛି; ଏଭଳି, ଏଠି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଣାଯାଇଛି।
ଖିଲେଷୁ ହରିଵଂଶଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍। ଦଶ ଶ୍ଲୋକସହସ୍ରାଣି ଵିଂଶଚ୍ଛ୍ଲୋକଶତାନି ଚ
ଖିଳ ଭାଗରେ ହରିବଂଶ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବିବରଣା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି; ସେଠି ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ବିଶ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଖିଲେଷୁ ହରିଵଂଶେ ଚ ସଂଖ୍ଯାତାନି ମହର୍ଷିଣା। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଭାରତେ ପର୍ଵସଂଗ୍ରହଃ
ଖିଳ ଭାଗ ଓ ହରିବଂଶରେ, ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂଖ୍ୟା ଗଣାଯାଇଛି। ଏ ସମସ୍ତ ଗଥା, ଭାରତର ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ସାରାଂଶ ଭାବେ ବ୍ୟାକ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଅଷ୍ଟାଦଶ ସମାଜଗ୍ମୁରକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଯଯୁତ୍ସଯା। ତନ୍ମହାଦାରୁଣଂ ଯୁଦ୍ଧମହାନ୍ଯଷ୍ଟାଦଶାଭଵତ୍
ଅଠରେ ଅଠାଇ ଶେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେହି ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଅଠରେ ଦିନ ଚାଲିଥିଲା।
ଯୋ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ସାଙ୍ଗୋପନିଷଦୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ନ ଚାଖ୍ଯାନମିଦଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନୈଵ ସ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଚାରିଟି ବେଦ ସହିତ ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ଜାଣିଥିବେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ସତ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନୁହେଁ।
ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରମିଦଂ ମହତ୍। କାମଶାସ୍ତ୍ରମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନାମିତବୁଦ୍ଧିନା
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଅମିତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବ୍ୟାସଦେବ କର୍ମ, ଧର୍ମ ଓ କାମ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵିଦମୁପାଖ୍ଯାନଂ ଶ୍ରାଵ୍ଯମନ୍ଯନ୍ନ ରୋଚତେ। ପୁଂସ୍କୋକିଲଗିରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୂକ୍ଷା ଧ୍ଵାଙ୍କ୍ଷସ୍ଯ ଵାଗିଵ
ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗଳ୍ପ ଶୁଣିବାରେ ମନ ଲାଗେନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ-କୋଇଲିର ମଧୁର କଣ୍ଠ ଶୁଣିଲେ, କାକର କଠୋର ଶବ୍ଦ ଆର ଭଲ ଲାଗେନାହିଁ।
ଇତିହାସୋତ୍ତମାଦସ୍ମାଞ୍ଜାଯନ୍ତେ କଵିବୁଦ୍ଧଯଃ। ପଞ୍ଚଭ୍ଯ ଇଵ୍ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଲୋକସଂଵିଧଯସ୍ତ୍ରଯଃ
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇତିହାସରୁ କବିମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନିଟି ଲୋକ ଗଠିତ ହୁଏ।
ଅସ୍ଯାଖ୍ଯାନସ୍ଯ ଵିଷଯେ ପୁରାଣଂ ଵର୍ତତେ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷସ୍ଯ ଵିଷଯେ ପ୍ରଜା ଇଵ ଚତୁର୍ଵିଧାଃ
ଏହି କଥାର ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁରାତନ ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ। ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚାରିପ୍ରକାର ପ୍ରଜାମାନେ ବସୁଥାନ୍ତି।
କ୍ରିଯାଗୁଣାନାଂ ସର୍ଵେଷାମିଦମାଖ୍ଯାନମାଶ୍ରଯଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ସମସ୍ତାନାଂ ଚିତ୍ରା ଇଵ ମନଃ କ୍ରିଯାଃ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କଥା ଆଧାର ହେଉଛି; ଯେପରି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାମ କ୍ରିୟା ମନରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ହୁଏ।
ଅନାଶ୍ରିତ୍ଯୈତଦାଖ୍ଯାନଂ କଥା ଭୁଵି ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଆହାରମନପାଶ୍ରିତ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯେଵ ଧାରଣମ୍
ଏହି କଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିନଥିଲେ ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି କଥା ନାହିଁ, ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶ୍ୱାସ ଛଡ଼ା ଶରୀର ରହିପାରେନାହିଁ।
ଇଦଂ କଵିଵରୈଃ ସର୍ଵୈରାଖ୍ଯାନମୁପଜୀଵ୍ଯତେ। ଉଦଯପ୍ରେପ୍ସୁଭିର୍ଭୃତ୍ଯୈରଭିଜାତ ଇଵେଶ୍ଵରଃ
ସମସ୍ତ କବିମାନେ ଏହି କଥାରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; ଯେପରି ଉନ୍ନତି ଆଶା କରୁଥିବା ଦାସମାନେ ଉତ୍ତମ ମାଲିକଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ଅସ୍ଯ କାଵ୍ଯସ୍ଯ କଵଯୋ ନ ସମର୍ଥା ଵିଶେଷଣେ। ସାଧୋରିଵ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଶେଷାସ୍ତ୍ରଯ ଇଵାଶ୍ରମାଃ
ଏହି କାବ୍ୟର ବିଶେଷତା ବିବେଚନା କରିବାକୁ କବିମାନେ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେପରି ଧର୍ମିକ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ତିନି ଆଶ୍ରମ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଧର୍ମେ ମତିର୍ଭଵତୁ ଵଃ ସତତୋତ୍ଥିତାନାଂ ସ ହ୍ଯେକ ଏଵ ପରଲୋକଗତସ୍ଯ ବନ୍ଧୁଃ। ଅର୍ଥାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ନିପୁଣୈରପି ସେଵ୍ଯମାନା ନୈଵାପ୍ତଭାଵମୁପଯାନ୍ତି ନ ଚ ସ୍ଥିରତ୍ଵମ୍
ତୁମମାନଙ୍କର ମନ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲାଗିରହୁ; କାରଣ, ପରଲୋକକୁ ଯାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଏକମାତ୍ର ସାଥୀ। ଧନ ଓ ନାରୀ, ଯେତେ ଚତୁର ଭାବେ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉ, କେବେ ମଧ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚଳତା ପାଉନାହିଁ।