ଅସକୃଚ୍ଚାପି ସତୀର୍ଯ ଦୂରପାରଂ ଭୁଜପ୍ଲଵୈଃ। ପଥି ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନମାସେଦୁର୍ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଭଯାତ୍ତଦା
ସେ, ନିଜ ହାତକୁ ନୌକାର ଛେପ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରି, ପୁନିପୁନି ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଭୟରେ ଲୁଚିଥିବା ପଥ ଧରିଲେ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ମାତରଂ ଚୈଵ ସୁକୁମାରୀଂ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍। ଅଵହତ୍ସ ତୁ ପୃଷ୍ଠେନ ରୋଧଃସୁ ଵିଷମେଷୁ ଚ
ବହୁ ଦୁଃଖରେ, ସେ ନିଜର ସୁକୁମାର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାଆକୁ ପିଠିରେ ବୋକି, ଅପରିସ୍ଥିତି ଓ କଠିନ ଜାଗା ଦେଇ ଯାଉଥିଲେ।
ଅଗମଚ୍ଚ ଵନୋଦ୍ଦେଶମଲ୍ପମୂଲଫଲୋଦକମ୍। କ୍ରୂରପକ୍ଷିମୃଗଂ ଘୋରଂ ସାଯାହ୍ନେ ଭରତର୍ଷଭ
ସେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅତି କମ ମୂଳ, ଫଳ ଓ ପାଣି ମିଳୁଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁମାନେ ଥିଲେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଘୋରା ସମଭଵତ୍ସନ୍ଧ୍ଯା ଦାରୁଣା ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ। ଅପ୍ରକାଶା ଦିଶଃ ସର୍ଵା ଵାତୈରାସନ୍ନନାର୍ତଵୈଃ
ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଗଲା, କ୍ରୁର ପଶୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଝଡ଼ ଋତୁ ଆସୁଥିବା ହେତୁ ବାତାସ ବହୁଥିଲା।
ଶୀର୍ଣପର୍ଣଫଲୈ ରାଜନ୍ବହୁଗୁଲ୍ମକ୍ଷୁପଦ୍ରୁମୈଃ। ଭଗ୍ନାଵଭୁଗ୍ନଭୂଯିଷ୍ଠୈର୍ନାନାଦ୍ରୁମସମାକୁଲୈଃ
ସେଠାରେ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଫଳ, ବହୁ ଝାଡ଼, ଗଛ ଓ ବୃକ୍ଷ ଥିଲେ; ବେଶିଭାଗ ଗଛ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ବେଙ୍କିଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଭରିଥିଲା।
ତେ ଶ୍ରମେଣ ଚ କୌରଵ୍ଯାସ୍ତୃଷ୍ଣଯା ଚ ପ୍ରପୀଡିତାଃ। ନାଶକ୍ନୁଵଂସ୍ତଦା ଗନ୍ତୁଂ ନିଦ୍ରଯା ଚ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଯା
କୌରବମାନେ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ତିଆରେ ଅତିଶୟ ପୀଡ଼ିତ ହେଇ, ଏହି ସମୟରେ ଆଉ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେନି, ଘୁମ୍ ଭି ଭରିଯାଇଥିଲା।
ନ୍ଯଵିଶନ୍ତି ହି ତେ ସର୍ଵେ ନିରାସ୍ଵାଦେ ମହାଵନେ। `ରାତ୍ର୍ଯାମେଵ ଗତାସ୍ତୂର୍ଣଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଯୋଜନମ୍।' ତତସ୍ତୃଷା ପରିକ୍ଲନ୍ତା କୁନ୍ତୀ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ସେମାନେ ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ କୌଣସି ସୁଖ ନ ପାଇ, ଶୋଇପଡ଼ିଲେ; ଏହି ରାତିରେ ଚବିଶ ଯୋଜନା ଦୂର ଦୌଡ଼ିଆସିଥିଲେ। ପରେ, ତିଆରେ ଅତିଶୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, କୁନ୍ତୀ କହିଲେ—
ମାତା ସତୀ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ପଞ୍ଚାନାଂ ମଧ୍ଯତଃ ସ୍ଥିତା। ତୃଷ୍ଣଯା ହି ପରୀତାଽହମନାଥେଵ ମହାଵନେ
ପାଞ୍ଚ ପୁଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦାଉଡ଼ିଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମାଆ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ତିଆରେ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଦୁଃଖିତ, ଅନାଥ ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଛି।'
ଇତଃ ପରଂ ତୁ ଶକ୍ତାହଂ ଗନ୍ତୁଂ ଚ ନ ପଦାତ୍ପଦମ୍। ଶଯିଷ୍ଯେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେଽତ୍ର ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ହରନ୍ତୁ ମାମ୍
'ଏଠାରୁ ଆଉ ଏକ ପଦ ଚାଲିପାରିବିନି; ଏହି ଗଛ ତଳେ ଶୋଇପଡ଼ିବି—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ମୋତେ ନେଇଯାଉନ୍ତୁ।'
ଶୃଣୁ ଭୀମ ଵଚୋ ମହ୍ଯଂ ତଵ ବାହୁବଲାତ୍ପୁରଃ। ସ୍ଥାତୁଂ ନ ଶକ୍ତାଃ କୌରଵ୍ଯାଃ କିଂ ବିଭେଷି ପୃଥାସୁତ
'ଭୀମ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ତୋର ବାହୁବଳରେ କୌରବମାନେ ତୋର ସାମ୍ନାରେ ଟିକିପାରିଲେନି। ପୃଥାପୁତ୍ର, କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛୁ?'
ଅନ୍ଯୋ ରଥୋ ନ ମେଽସ୍ତୀହ ଭୀମସେନାଦୃତେ ଭୁଵି। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ଵୃଥା ଭୀରୁର୍ନ ମାଂ ସ୍ଵପ୍ତୁମିହେଚ୍ଛସି
'ଭୀମସେନ ଛଡ଼ି ଏଠାରେ ମୋ ପାଖରେ ଆଉ କୌଣସି ରଥ ନାହିଁ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ଠାରୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭୟ କରନି। ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ଘୁମାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି।'
ଭୀମପୃଷ୍ଠସ୍ଥିତା ଚେତ୍ଥଂ ଦୂଯମାନେନ ଚେତସା। ନିଶ୍ଯଧ୍ଵନି ରୁଦନ୍ତୀ ସା ନିଦ୍ରାଵଶ୍ମୁପାଗତା
ଭୀମଙ୍କ ପିଠିରେ ବସି, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ରାତିର ନିରବତାରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଘୁମ୍ ଆସିଗଲା।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭୀମସେନସ୍ଯ ମାତୃସ୍ନେହାତ୍ପ୍ରଜଲ୍ପିତମ୍। କାରୁଣ୍ଯେନ ମନସ୍ତପ୍ତଂ ଗମନାଯୋପଚକ୍ରମେ
ମାଆଙ୍କ ସ୍ନେହ ଭରା କଥା ଶୁଣି, ଭୀମସେନଙ୍କ ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ପୁଣି ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତୋ ଭୀମୋ ଵନଂ ଘୋରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵିଜନଂ ମହତ୍। ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ଵିପୁଲଚ୍ଛାଯଂ ରମଣୀଯଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ତାପରେ ଭୀମ ବଡ଼, ଜଣେ ନଥିବା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଛାୟା ଥିବା ଏକ ରମ୍ୟ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲେ।
ତତ୍ର ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ତାନ୍ସର୍ଵାନୁଵାଚ ଭରତର୍ଷଭଃ। ପାନୀଯଂ ମୃଗଯାମୀହ ତାଵଦ୍ଵିଶ୍ରମ୍ଯତାମିହ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରଖି, ସେ କହିଲେ, 'ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏଠାରେ ପାଣି ଖୋଜିବି; ଏଠାରେ ଥୋଡ଼ା ବିଶ୍ରାମ କର।'
ଏତେ ରୁଵନ୍ତି ମଧୁରଂ ସାରସା ଜଲଚାରିଣଃ। ଧ୍ରୁଵମତ୍ର ଜଲସ୍ଥାନଂ ମହଚ୍ଚେତି ମତିର୍ମମ
'ଏହି ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଣିରେ ବସୁଥିବା; ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାରେ ବଡ଼ ପାଣି ଅଛି ବୋଲି ମୋର ଭାବ।'
ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ସ ଗଚ୍ଛେତି ଭ୍ରାତ୍ରା ଜ୍ଯେଷ୍ଠେନ ଭାରତ। ଜଗାମ ତତ୍ର ଯତ୍ର ସ୍ମ ସାରସା ଜଲଚାରିଣଃ
ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ, ହେ ଭାରତ, ସେ ଜାହାଁ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ରହୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅପଶ୍ଯତ୍ପଦ୍ମିନୀଖଣ୍ଡମଣ୍ଡିତଂ ସ ସରୋଵରମ୍।' ସ ତତ୍ର ପୀତ୍ଵା ପାନୀଯଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଭରତର୍ଷଭ
ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ହ୍ରଦ, ଯାହା ଅନେକ ପଦ୍ମ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ, ହେ ଭାରତମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପାଣି ପିଇଲେ ଏବଂ ସ୍ନାନ କଲେ।
ତେଷାମର୍ଥେ ଚ ଜଗ୍ରାହ ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ। ଉତ୍ତରୀଯେଣ ପାନୀଯମାନଯାମାସ ଭାରତ
ଭାଇମାନେ ପାଇଁ, ଭାଇଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ସେ, ତାଙ୍କର ଉପର ଜାମାରେ ପାଣି ଭରି ନେଇଲେ ଏବଂ ଭାଇମାନେ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ପଙ୍କଜାନାମନେକୈଶ୍ଚ ପତ୍ରୈର୍ବଧ୍ଵା ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍।' ଗଵ୍ଯୂତିମାତ୍ରାଦାଗତ୍ଯ ତ୍ଵରିତୋ ମାତରଂ ପ୍ରତି। ଶୋକଦୁଃଖପରୀତାତ୍ମା ନିଶଶ୍ଵାସୋରଗୋ ଯଥା
ଅନେକ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଣିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କରି ବାନ୍ଧି, ଗାଈ ଚାଲିପାରିବା ଦୂରିରୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଯାଇଥିବା ହୃଦୟରେ, ସେ ସାପ ଭଳି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ।
ସ ସୁପ୍ତାଂ ମାତରଂ `ଭ୍ରାତୄନ୍ନିଦ୍ରାଵିଦ୍ରାଵିତୌଜସଃ। ମହାରୌଦ୍ରେ ଵନେ ଘୋରେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେ ସୁଶୀତଲେ
ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ମାଆ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୁମରେ ଶକ୍ତି ହରାଇଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟାନକ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଏକ ଗଛର ଛାୟାରେ, ଢିଲା ଠଣ୍ଡା ଜାଗାରେ।
ଵିକ୍ଷିପ୍ତକରପାଦାଂଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘୋଚ୍ଛ୍ଵାସାନ୍ମହାବଲାନ୍। ଊର୍ଧ୍ଵଵକ୍ତ୍ରାନ୍ମହାକାଯାନ୍ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରାନିଵ ଭୂପତେ
ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ହାତପା ଛିଟିଯାଇଛି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରକୁ ଥିବା, ଦେହ ବଡ଼, ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ହେ ରାଜା।
ଅଜ୍ଞାତଵୃକ୍ଷନିତ୍ଯସ୍ଥପ୍ରେତରାକ୍ଷସସାଧ୍ଵସାନ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈ ଭୃଶଶୋକାର୍ତୋ ବିଲଲାପାନିଲାତ୍ମଜଃ
ଅଜଣା ଗଛ, ସବୁବେଳେ ରହୁଥିବା ପିଶାଚ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ବାୟୁପୁତ୍ର ଅତି ଶୋକରେ ଭରିଯାଇ, ବିଳାପ କଲେ।
ଭୃଶଂ ଶୋକପରୀତ୍ମା ଵିଲଲାପ ଵୃକୋଦରଃ
ବହୁତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ବୃକୋଦର ବିଳାପ କଲେ।
ଅତଃ କଷ୍ଟତରଂ କିଂ ନୁ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ହି ଭଵିଷ୍ଯତି। ଯତ୍ପଶ୍ଯାମି ମହୀସୁପ୍ତାନ୍ଭ୍ରାତୄନଦ୍ଯ ସୁମନ୍ଦଭାକ୍
ଏଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଆଉ କଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିପାରେ? ଆଜି ମୁଁ ମୋ ଭାଇମାନେ ଭୂମିରେ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଏତେ ଅଭାଗା।
ଶଯନେଷୁ ପରାର୍ଧ୍ଯେଷୁ ଯେ ପୁରା ଵାରଣାଵତେ। ନାଧିଜଗ୍ମୁସ୍ତଦା ନିଦ୍ରାଂ ତେଽଦ୍ଯ ସୁପ୍ତା ମହୀତଲେ
ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ବାରଣାବତରେ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସେଠାରେ ଘୁମ ଆସିଲେନି; ଆଜି ସେମାନେ ଭୂମିରେ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵସାରଂ ଵସୁଦେଵସ୍ଯ ଶତ୍ରୁସଙ୍ଘାଵମର୍ଦିନଃ। କୁନ୍ତିରାଜସୁତାଂ କୁନ୍ତୀଂ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣପୂଜିତାମ୍
ବସୁଦେବଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦଳିଦେବା, କୁନ୍ତିରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ପୂଜିତ କୁନ୍ତୀ,
ସ୍ନୁଷାଂ ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଂ ପାଣ୍ଡୋର୍ମହାତ୍ମନଃ। ତଥୈଵ ଚାସ୍ମଜ୍ଜନନୀଂ ପୁଣ୍ଡରୀକୋଦରପ୍ରଭାମ୍
ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ ଝିଅ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଏବଂ ଏହିପରି ମୋର ମାଆ, ପଦ୍ମ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ସୁକୁମାରତରାମେନାଂ ମହାର୍ହଶଯନୋଚିତାମ୍। ଶଯାନାଂ ପଶ୍ଯତାଽଦ୍ଯେହ ପୃଥିଵ୍ଯାମତଥୋଚିତାମ୍
ଅତି ସୁକୁମାର, ମୂଲ୍ୟବାନ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଏଠି ମୁଁ ଦେଖୁଛି ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଏପରି କଷ୍ଟ ଦେଖିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି।
ଧର୍ମାଦିନ୍ଦ୍ରାଚ୍ଚ ଵାତାଚ୍ଚ ସୁପୁଵେ ଯା ସୁତାନିମାନ୍। ସେଯଂ ଭୂମୌ ପରିଶ୍ରାନ୍ତା ଶେଷେ ପ୍ରାସାଦଶାଯିନୀ
ଧର୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁଠାରୁ ଯାଁଠାରେ ଏହି ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଭୂମିରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବେ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଶୋଇଥିଲେ।